道歌宝藏（黑行者）

黑行者 造　毗卢遮那金刚 译

题解

本篇出自德格版丹珠尔续部（རྒྱུད་འགྲེལ།）ཞི 函第229a叶第1行至第230a叶第6行，东北目录编号 D2301。全篇一百二十二句，句长不一，另有礼敬与跋语。篇幅不长，所以把藏文原文全部保留在代码块中（逐句排列），按意义段落分开，每段后附汉译，疑难之处另以【按】说明。

梵文题名：Dohā-koṣa（དོ་ཧ་ཀོ་ཥཱ）。

藏文题名：དོ་ཧ་མཛོད（道哈宝藏）。

【按】跋语说本篇是“大瑜伽自在阿阇黎那波多杰（黑金刚）所造”，即黑行者（Kṛṣṇācārya、Kāṇha，卡纳巴），由“生于南方憍萨罗的瑜伽自在吉祥毗卢遮那金刚”亲自翻译。黑行者是印度大成就者，恰雅歌集中署名最多的作者，前面所译的《无二根本修习次第》《心宝之见》《不相属之见（黑行者道歌）》都与他有关。毗卢遮那金刚（Vairocanavajra）是十一世纪来藏的印度译师，曾翻译多部道歌。

【按】黑行者的《道哈宝藏》与萨惹哈的《道哈宝藏》并称，是印度大手印道歌的代表作。本篇的核心是“俱生”（ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ）：批评只凭经论而骄慢的学者如蜂绕木橘、只执外在仪轨的修行人如嬉戏，强调在空与非空之间认识唯一的俱生，心不迁移、风不动摇，刹那成就，如盐入水而成一味。

【按】本篇有印度班智达无量光所造的逐句广释《道歌宝藏广释》（D2302），已另译为《道歌宝藏广释（黑行者）》。释论依时轮等续部，把道歌的隐语配到圆满次第的风、脉、明点修法上来解释。本篇按语中凡注“释论”的，都是依据该释论补充的说明。释论所引的根本颂与本篇德格本有一些异文，译文仍照本篇原文，异文在按语中注明。

【按】本篇大量使用无上瑜伽续圆满次第的隐语：中脉与左右二脉、脉轮、“ཨེ་ཝཾ”、四喜、闭二门、主妇、年轻女子等等。其中“主妇”（ཁྱིམ་བདག་མོ）与“年轻女子”（གཞོན་ནུ་མ）是黑行者道歌的著名象征，喻指心性与智慧，绝不能照字面理解。这些修法须得灌顶、依上师口授才能修持；按语中的解释只是依通常的说法所作的推解，不代表传承口诀。

礼敬

དཔལ་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

敬礼吉祥金刚萨埵！

正文

一、真入无染者千万中一

འཇིག་རྟེན་པ་ནི་ང་རྒྱལ་བྱེད། །
ད་ནི་དོན་དམ་འཇུག་པའོ་ཞེས། །
གོས་པ་མེད་ལ་ཞུགས་པ་ནི། །
བྱེ་བའི་ནང་ནས་གཅིག་ཙམ་སྲིད། །

世间人生起骄慢，说：“现在我已进入胜义了。”（其实）真正进入无染境界的，千万人中也只可能有一个。

二、学者如蜂绕木橘

ལུང་དང་རིག་བྱེད་རྙིང་པ་ཡིས། །
མཁས་པ་ང་རྒྱལ་བྱེད་པ་དག། །
དཔལ་འབྲས་སྨིན་པ་ལ་ནི་བུང་བ་བཞིན། །
དེས་ནི་ཕྱི་རོལ་དག་ཏུ་འཁོར་བར་བྱེད། །

凭着经教与古老的吠陀而骄慢的学者们，就像蜜蜂围着成熟的木橘果打转一样，他们因此只在外面绕圈子。

【按】“དཔལ་འབྲས”，木橘果（bilva），外壳坚硬。蜜蜂绕着它飞，却进不去，只在外面打转。比喻只凭经论与学问而骄慢的学者，始终在实义之外徘徊，进不到内在的证悟。这是道歌中批评学者的著名譬喻。

三、本然之身中的莲花

བྱང་ཆུབ་སེམས་དང་རྡུལ་གྱིས་བརྒྱན། །
མི་བསྐྱོད་པ་ནི་གོས་འགྱུར་བས། །
པདྨའི་ས་བོན་རང་བཞིན་ལ། །
དག་པ་གཉུག་མའི་ལུས་ལ་མཐོང་། །

菩提心以尘为庄严，不动（佛）因此被染；在莲花种子的自性上，于清净的本然之身中见到（它）。

【按】这几句用的是无上瑜伽续圆满次第的隐语：“菩提心”（白分）与“尘”（红分）、“不动佛”“莲花”等，都是指身内的脉、明点与智慧。具体所指须依传承口授。这里只照字面译出，不作具体配释。

【按】“གཉུག་མའི་ལུས”，“本然之身”，是本篇反复出现的词，“གཉུག་མ”是本来、本然，相当于“俱生”。

四、身中之莲：中脉与左右二脉

ནམ་མཁའི་ཆུ་དང་འོད་དཔག་མེད་ཀྱི་འདམ། །
དེས་ནི་རྩ་བ་རབ་ཏུ་སྤངས་ནས་བྱས། །
ཨ་ཝ་དྷཱུ་ཏཱིས་རྩ་བ་སྡོང་པོ་བྱས། །
ཧཾ་གི་ཡི་གེའི་རྣམ་པར་སྐྱེས་གྱུར་པ། །
རོ་མ་དང་ནི་རྐྱང་མ་གཉིས་ཀྱིས་ནི། །
གཡས་དང་གཡོན་ཕྱོགས་གཉིས་ཀྱི་སྡོང་བུར་བྱས། །
པདྨ་འདབ་མ་བཞི་དང་རྩ་བ་བཞི། །
བདེ་བ་ཆེན་པོ་དག་ནི་ཚང་ན་གནས། །
ཨེ་ཝཾ་ས་བོན་དག་ནི་བླངས་ནས་ནི། །
མེ་ཏོག་པདྨ་བཞིན་དུ་རྒྱས་པར་བྱེད། །
བུང་བའི་གཟུགས་ཀྱིས་བདེ་ཆེན་དཔའ་བོ་ནི། །
སྦྲང་རྩི་དག་ནི་རབ་ཏུ་འཐུང་བར་བྱེད། །

以虚空之水与无量光之泥，它舍离了（凡俗的）根而生长。以阿瓦都底（中脉）作为根与茎，生起了“ཧཾ”字之相；以若玛与江玛二脉，作为右边与左边两侧的枝干。莲花有四片花瓣与四条根，大乐就住在其中，如在巢中。取来“ཨེ་ཝཾ”的种子，使它如莲花一样开放；以蜜蜂之形的大乐勇士，畅饮着花蜜。

【按】这一段把身体比喻为一株莲花：中脉（阿瓦都底）是根茎，左右二脉（若玛、江玛）是两侧的枝干，脉轮是莲花，大乐住于其中。“ཨེ་ཝཾ”（诶旺）在密续中象征智慧与方便、空与乐的双运。“蜜蜂饮花蜜”比喻大乐的受用。这些都是圆满次第的象征语言，修持须得灌顶、依上师口授。

【按】第14句“དེས་ནི་རྩ་བ་རབ་ཏུ་སྤངས་ནས་བྱས”，直译是“它彻底舍弃根而作”，意思不完全清楚，这里依文意试译。

五、五大皆空

འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་ལྔ་ཡི་ས་བོན་ནི། །
བླངས་ནས་རྫོགས་པ་དག་ཏུ་བྱེད་པར་འགྱུར། །
སྲ་བར་འགྱུར་བ་དག་ནི་ས་ཡིན་ནོ། །
ཆུ་ནི་རླན་པ་ཚ་བ་མེ་ལས་སྐྱེས། །
ཡང་ཞིང་གཡོ་བ་དག་ནི་རླུང་ཡིན་ནོ། །
ནམ་མཁའ་བདེ་བ་དག་ནི་གང་བའོ། །
མ་ལུས་ལྷ་དང་ལྷ་མིན་དེ་ལས་སྐྱེས། །
རྨོངས་པ་འདི་དག་རྣམས་ནི་སྟོང་པའོ། །
ས་དང་ཆུ་དང་མེ་རླུང་ནམ་མཁའ་རྣམས། །
བློ་ཡི་ཡུལ་དུ་བླངས་ནས་ཤེས་པར་གྱིས། །
དབའ་རླབས་མེད་ཅིང་མཉམ་པ་གཉུག་མའི་ལུས། །
སྒྲིབ་པ་མ་ལུས་སྤངས་པ་སྟེ། །
དགེ་དང་སྡིག་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད། །

取来五大的种子，使它圆满：坚硬的是地，水是湿润，热是从火所生，轻而动的是风，虚空则是大乐所充满。一切天与非天，都从那里生起；这些愚痴的（显现），都是空的。把地、水、火、风、空，都取作心识的对境来了知；没有波浪、平等的本然之身，舍弃了一切障碍，善与恶一个也没有。

【按】“取五大为心识之境而了知”，意思是：把构成身体与外界的五大，都认识为心的显现，了知其空性。“没有波浪的本然之身”，比喻心性如无波的水面，平等安住。

【按】“善与恶一个也没有”，是就本然的心性而说的：心性本身超越善恶的分别。这并不是说世俗中可以不分善恶。

六、空与非空之间：唯一俱生

གསལ་པོར་ནག་པོ་དག་གིས་གསུམ། །
ཕྱི་རོལ་འབྱུང་བ་དག་ནི་སྤྱད་བྱས་ནས། །
སྟོང་དང་སྟོང་མིན་དག་ལ་འཇུག་པར་གྱིས། །
སྟོང་དང་སྟོང་མིན་གཉིས་ཀྱི་དབུས་སུ་ནི། །
ཀྱེ་ཧོ་རྨོངས་པ་ཅི་ཡང་མ་མཐོང་ངམ། །
ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་གཅིག་པུ་ཡོད། །
ནག་པོ་བདག་གིས་ཡོངས་སུ་ཤེས། །
ལུང་དང་བསྟན་བཅོས་མང་པོ་བཀླགས་པ་དང་། །
ཉན་ཀྱང་རྨོངས་པ་ཅི་ཡང་མི་ཤེས་སོ། །

黑行者清楚地（宣说）……受用了外在的诸大之后，要进入空与非空之中。在空与非空二者的中间，唉，愚人们，你们什么也没有看见吗？（那里）只有唯一的俱生，我黑行者完全了知。读了许多经论，也听过，愚人们却什么都不知道。

【按】第38句“གསལ་པོར་ནག་པོ་དག་གིས་གསུམ”，意思不明，这里只译出前半。

【按】“空与非空的中间，只有唯一的俱生”，是本篇的核心：既不执空，也不执有，于二者之中认识俱生的心性。“ནག་པོ”（黑行者）是作者在诗中自署其名。

七、心不迁移，风不动摇

སྟེང་དུ་མི་རྒྱུ་འོག་ཏུ་མི་འགྲོ་ཞིང་། །
གཉིས་པ་སྤངས་པས་དེ་ནི་བརྟན་པར་གནས། །
ནག་པོ་ན་རེ་ཡིད་ནི་གང་དུ་མི་འཕོ་ཟེར། །
མི་གཡོ་རླུང་ནི་ཁྱིམ་བདག་མོ་ནི་ཁྱིམ་དུ་གནས། །

（心）不向上行，也不向下走，舍弃了二（取），它就稳固地安住。黑行者说：心不迁移到任何地方，风不动摇，主妇就住在家中。

【按】“ཁྱིམ་བདག་མོ”，“主妇”，是黑行者道歌中的著名隐语，喻指心（或智慧、或中脉中的气）。“主妇住在家中”，比喻心安住于本位，不向外驰散；“风不动摇”，指气息止息于中脉。心与气相依，气不动则心不动。

八、难以表示，难以了悟

མཆོག་གི་རི་བོ་དག་ནི་ཕུག་ཟབ་མོར། །
འགྲོ་བ་མ་ལུས་པ་ནི་ཆགས་པར་འགྱུར། །
དྲི་མ་མེད་པར་ཆུ་ནི་སྐམས་འགྱུར་ཏེ། །
དུས་ཀྱི་མེ་ནི་རབ་ཏུ་ཞུགས་གྱུར་པ། །
ས་འཛིན་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་བཟུང་དཀའ་སྟེ། །
མཉམ་དང་མི་མཉམ་དག་ལ་རྒལ་མི་ནུས། །
ནག་པོ་ན་རེ་མཚོན་དཀའ་རྟོགས་དཀའ་བ། །
འདི་ནི་གང་གི་སེམས་ཀྱིས་བསམ་མི་ནུས། །
གང་གི་ཡི་ནི་རིན་ཆེན་རིས་ནུས་པ། །
ཉི་མ་རེ་རེ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་འཕྲོ། །
དེ་ཡིས་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་དག་ནི་ཤེས། །
གཞན་ལ་བསྟན་དུ་ཟིན་ཀྱང་མི་ཤེས་སོ། །

在殊胜之山的深洞里，一切众生都会贪著。在无垢之中，水干涸了，劫末之火炽燃。这持地（之山）极其难以把握，越不过平等与不平等。黑行者说：（这）难以表示，难以了悟，这是任何人的心都无法思议的。能够稳住心宝的人，在每一个刹那都放射出俱生；他了知诸法的自性，即使给别人开示，别人也不能懂得。

【按】第51至56句的“殊胜之山”“深洞”“水干涸”“劫火炽燃”，都是圆满次第的隐语，可能指中脉、气入中脉、拙火燃起等，原文没有解释。

【按】第59句“གང་གི་ཡི་ནི་རིན་ཆེན་རིས་ནུས་པ”，字面不通，与第115句“གང་གིས་ཡིད་ནི་རིན་ཆེན་བརྟན་ནུས”（能稳住心宝的人）对照，这里依后者读作“能够稳住心宝的人”。无量光的《道歌宝藏广释》（D2302）引此句作“能了悟心宝的人”（གང་གིས་ཡིད་ཀྱི་རིན་ཆེན་རྟོགས），也证明这里应当是“心宝”。第60句“ཉི་མ་རེ་རེ”，直译是“每一个太阳”，这里读作“每一刹那”；释论解释说：“每一个太阳所生”就是一切空，“放出”就是与虚空一同迁转而显现。依释论，这两句是在讲证悟心宝时，于空性中放射出俱生（智慧）。

九、舍弃坛城，安住俱生刹那

ལམ་འགྲོ་གཉུག་མའི་ཡིད་ནི་བཅིངས་ནུས་པ། །
ཁམས་གསུམ་མ་ལུས་སྤྲོ་ཞིང་ཡང་དེར་སྡུད། །
བདེ་གཤེགས་སྲིད་པའི་ལྷ་མོ་ཁྲོ་བོའི་ཚོགས། །
དཀྱིལ་འཁོར་འཁོར་ལོ་དག་ནི་སྤངས་ནས་སུ། །
ལྷན་སྐྱེས་སྐད་ཅིག་ལ་ནི་བདག་གནས་བྱ། །
གང་གིས་ལྷན་སྐྱེས་མི་གཡོ་བརྟན་ནུས་པ། །
གཉུག་མའི་ཡིད་ཀྱིས་རྒྱལ་པོ་རོ་མཉམ་འགྱུར། །
དེ་ཡི་སྐད་ཅིག་ལ་ནི་འགྲུབ་འགྱུར་ཏེ། །
རྒས་དང་འཆི་བའི་འཇིགས་པ་གང་ཡང་མེད། །
མི་གཡོ་མི་རྟོག་སྐྱོན་རྣམས་མེད་པ་ནི། །
ཤར་ནུབ་སྤངས་པ་དེ་ནི་སྙིང་པོ་སྟེ། །
འདི་ནི་འདི་རུ་མྱ་ངན་འདས་པར་གསུངས། །
དེས་ནི་ཡིད་ཀྱིས་ང་རྒྱལ་ཅི་ཡང་མི་བྱེད་དོ། །

能系住那行于道路的本然之心的人，三界一切都从那里放出，又收摄回那里。舍弃了善逝、三有的天女、忿怒尊众，以及坛城与轮，在俱生的刹那中安住自身。能使俱生不动、稳固的人，以本然之心，与国王成为一味；在那一刹那间就能成就，没有任何衰老与死亡的怖畏。不动、无分别、没有过失的，离开了东方与西方的，那就是心髓；（经中）说，这就是在此处的涅槃。（证得这一境界的人，）心中毫无骄慢。

【按】“舍弃善逝、天女、忿怒尊众、坛城与轮”，是说不执著生起次第的本尊、坛城等造作，直接安住于俱生的刹那。这是大手印道歌的典型说法，强调心性的直接认识，并不是否定生起次第的修持在修道中的作用。释论（D2302）所引的根本颂，这里作“སྲིད་པ་ཅི་ཕྱིར་བྱེད”，并读作“སྲེད་པ”（贪著），即“对善逝、天女、忿怒尊众，为什么要贪著呢”；又解释说：蕴、处、身语意与坛城诸尊，以口诀成为大乐一味，这本身就是大坛城，此外别无坛城。本篇德格本作“སྲིད་པའི་ལྷ་མོ”（三有的天女），这里仍照本篇原文译出。

【按】“离开东方与西方”，释论（D2302）所引的根本颂作“离生灭”，并解释为“遮止了月与日”：东方是日出之处，西方是日落之处，日月指左右二脉之风，风入中脉，就超越了生灭。所以这里指的是气入中脉。“与国王成为一味”，释论解释为“自己的意之王”，即自心；四喜成为一体时，自心就是无有支分的金刚。

【按】释论所引的根本颂，在这一段与本篇德格本还有两处异文：本篇作“没有过失的”（སྐྱོན་རྣམས་མེད），释论作“不变”，并解释为从贪与离贪二者中解脱；本篇末句作“（他）心中毫无骄慢”（ཡིད་ཀྱིས་ང་རྒྱལ་ཅི་ཡང་མི་བྱེད），释论作“于此没有心与心所”。这里仍照本篇原文译出，两种读法意思可以互相补充。释论又把“不动”解释为菩提心不外泄，“心髓”解释为光明，“涅槃”解释为无住涅槃。

十、了知诶旺

ཨེ་ཝཾ་རྣམ་པ་གང་གིས་ཤེས་གྱུར་པ། །
དེས་ནི་མ་ལུས་ལུས་པ་མེད་པར་ཤེས། །
ཀྱེ་ཧོ་ཆོས་ཀྱི་ཟ་མ་ཏོག་ཅེས་དེ་ལ་བྱ། །
གཉུག་མའི་བདག་པོ་ཆ་ལུགས་དེ་ཡིན་ནོ། །

以任何方式了知了“ཨེ་ཝཾ”的人，就了知了一切而无所遗漏。唉！这被称为“法之匣”，那就是本然之主的装束。

【按】“ཨེ་ཝཾ”象征智慧与方便的双运。释论（D2302）引《天主请问续》解释说：ཨེ 是空性、母、莲花、般若，ཝཾ 是大悲、父、金刚、方便，明点是二者无二的结合。第78句“ཟ་མ་ཏོག”，本是匣子、箱子的意思，前一版因意思不明而没有译出；释论解释说，诸法的蕴、界、处以及四喜等，它们的“匣”就是它们的安住处所，所以这里译作“法之匣”，意思是一切法都含藏于 ཨེ་ཝཾ 的双运之中。“唉”（ཀྱེ་ཧོ），释论说是呼唤之词。“本然之主”，释论解释为心金刚；“装束”就是庄严。

十一、闭二门，燃心灯

གལ་ཏེ་རླུང་དང་ནམ་མཁའ་སྒོ་གཉིས་ལ། །
སྒོ་ལྕགས་དམ་པོར་གང་གིས་འཇུག་ནུས་ན། །
དེས་ནི་དེ་རུ་མུན་པ་ནག་པོ་ཡིས། །
ནང་དུ་ཡིད་ཀྱི་མར་མེ་དག་ནི་བྱ། །
རྒྱལ་བ་རིན་ཆེན་ལུས་ཀྱི་སྟེང་དུ་སོང་། །
ནག་པོ་ན་རེ་སྲིད་ལོངས་སྤྱད་པས་ཐར་པ་འགྲུབ། །

如果有人能在风与虚空这两道门上，紧紧地插上门闩，那么在那里，在黑暗之中，就在内部点燃心的明灯；胜者之宝，就升到了身体的上方。黑行者说：在受用三有之中，就能成就解脱。

【按】“闭风与虚空二门”，释论（D2302）解释为上门与下门；“门闩”是使六门之风和合，遮止左右二脉（月与日）之道，使脐下的时火（拙火）圆满。“在黑暗中点燃心灯”，释论解释为：“黑暗”是如同宝瓶气一般不动的三摩地、无击之声，“灯”是使大乐显明的菩提心，以烟等征相而显明。“胜者之宝”，释论解释为无击之声，到达顶门第六智慧坛城的明点。释论把这三者分别称为身、语、意的系缚。这些都是圆满次第的修法，须依灌顶与上师口授，不能依书自修。

【按】“在受用三有之中成就解脱”，是道歌中“不离烦恼而得解脱”的思想：不必离开世间的一切受用，在受用中认识心性，就能解脱。释论解释为：受用三有而不令菩提心流失，以般若体验安乐，现证大手印果位。这须以证悟为前提，不能理解为放纵欲乐。

十二、胜喜与离喜之间

གང་གི་ཡིད་ནི་བརྟན་པར་བྱས་གྱུར་ན། །
དེ་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཡི་གེའི་དྲུང་ན་གནས། །
སྐད་ཅིག་གིས་ནི་རླུང་གིས་འཆིང་བར་འགྱུར། །
དེའི་ཚེ་ཡུལ་རྣམས་ལ་ཡང་རེ་བ་མེད། །
མཆོག་དང་དགའ་བྲལ་དབུས་སུ་གང་སྐྱེས་པ། །
ཆོས་ཀྱི་ཡི་གེའི་དབུས་སུ་ཤེས་པར་གྱིས། །

如果心被稳固住了，它就住在法之字的跟前；刹那之间，就被风所系住，那时对于诸境，也不再有所希求。在“胜喜”与“离喜”的中间所生起的，要在法之字的中央去认识它。

【按】“胜喜”与“离喜”，是无上瑜伽续所说“四喜”中的两种（喜、胜喜、离喜、俱生喜）。在胜喜与离喜之间所生起的，一般指俱生喜，也就是俱生智慧。释论（D2302）则把“胜（喜）与离喜”解释为月与日，即左右二脉，“二者的中央”就是中脉；风入中脉，俱生喜就生起，两种解释可以相通。“法之字”，释论解释为无能摧坏者（无击之声）、无我的种子，与上文的“ཨེ་ཝཾ”相应。释论所引的根本颂，第86句作“结合于法之字之中”，本篇作“住在法之字的跟前”，这里仍照本篇原文译出。“刹那之间被风所系住”，释论解释为命风在那一刹那止息；“对诸境无所希求”，就是受用诸境而没有耽著。这些须依上师口授来理解。

十三、殊胜之山，大乐之处

འདི་ལྟའི་གདམས་ངག་གསལ་པོར་འགྲུབ་འགྱུར་ནི། །
དེ་ཡི་ཁྱིམ་བདག་མོ་རླུང་མི་གཡོ་བཅིངས། །
མཆོག་གི་རི་བོའི་རྩེ་ལ་རྒྱས་པའི་ཐང་། །
རི་ཁྲོད་པ་ནི་དེ་རུ་གནས་བྱས་པས། །
གདོང་ལྔ་པས་ཀྱང་རྒལ་བར་མི་ནུས་ན། །
གླང་པོ་ཆེ་ཡི་རེ་བ་རིང་དུ་འགྱུར། །
འདི་ནི་མཆོག་གི་རི་བོར་བདག་གིས་བསྟན། །
འདི་ནི་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་གནས་ཡིན་ནོ། །

这样的口诀一旦明显成就，他的主妇就把风系住，使它不动。在殊胜之山的顶上，有开阔的平原，山居者就住在那里；连五面者（狮子）都越不过去，大象的希望也就落空了。这是我在殊胜之山上所开示的，这就是大乐之处。

【按】“五面者”（གདོང་ལྔ་པ）是狮子的别称。释论（D2302）的解释如下：“殊胜之山”是宝山，即脊柱；“山顶的平原”是头顶，是大乐的住处。“狮子”是以地、水、火、风、空五坛城为自性的命风，“大象”是日与月（左右二脉之风）。顶门的大乐处是第六智慧坛城，五大之风都不能到达，左右二脉之风就更不必说了。前一版把“狮子、大象”推解为“种种分别”，依释论应当修正。释论所引的根本颂，这里作“山居女”（རི་ཁྲོད་མ，夏瓦日女，象征无我母、智慧），并解释为已经成就的法之字；本篇作“山居者”（རི་ཁྲོད་པ），这里仍照本篇原文译出。释论又把“主妇系风令不动”解释为圆满成就口诀时，风具足前面所说的特相而成为不动。

十四、俱生刹那，何须续咒

ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྐད་ཅིག་འདི་རུ་ལྟོས། །
བདེ་བ་ཆེན་པོ་མ་རྙེད་བར་དུའོ། །
འགྲོ་བ་ཀུན་གྱིས་ལུས་ངག་ཡིད་འདྲེན་སྤྱོད། །
ཀྱེ་ཧོ་དེ་ཉིད་བདེ་ཆེན་རྒྱལ་པོ་གཅིག་ཏུ་ཉིད། །
རྒྱུད་དང་སྔགས་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ཅི་ཞིག་བྱ། །

看看这俱生的刹那吧！在还没有找到大乐之前，一切众生都被身、语、意牵引着行事。唉！那（俱生）就是唯一的大乐之王，续与咒又有什么用呢？

【按】“续与咒有什么用”，是道歌中常见的说法，强调直接认识俱生心性的重要，并不是说续与咒在修道中没有作用。释论（D2302）解释说：“咒”是念诵密咒，“续”是读诵续典；当以上师口诀取得自家的主妇——俱生、自显的智慧手印时，就“一样也不作”而一切已经圆满。并引《喜金刚续》：“没有诵咒、苦行，没有坛城、火供；它就是诵咒、苦行、火供，它就是坛城的主尊与坛城本身。”这是对已证俱生智慧的行者而言的，对未证悟的人来说，诵咒、读续都是不可缺少的方便。

十五、本然主妇，不在外求

གཉུག་མའི་ཁྱིམ་བདག་མོ་ནི་བླངས་ནས་རོལ་པར་བྱ། །
གཉུག་མའི་ཁྱིམ་དུ་ཁྱིམ་བདག་མོ་ནི་མ་ཆུད་པའི། །
བར་དུ་དེ་སྲིད་འདོད་ཡོན་ལྔ་ལ་སྤྱོད། །
བཟླས་པ་སྦྱིན་སྲེག་དཀྱིལ་འཁོར་ལས་འདི་ཡིས། །
རྟག་ཏུ་ཀུ་རེ་རྩེད་མོས་ཅི་ཞིག་བྱ། །
གཞོན་ནུ་མ་དང་རྟག་ཏུ་མཛའ་བ་དེ་མེད་ན། །
ལུས་འདི་ཡིས་ནི་བྱང་ཆུབ་ཇི་ལྟར་འགྲུབ། །

把本然的主妇取来，与她游戏吧！在主妇还没有回到本然之家以前，那时只是（在外）受用五欲。诵咒、火供与坛城事业，这些常常的嬉戏有什么用呢？如果不与年轻的女子（智慧）常常亲密，以这个身体怎么能成就菩提呢？

【按】“主妇回到本然之家”，比喻心回到心性的本位；在此之前，心只在外受用五欲而散乱。释论（D2302）解释说：“自己的家”就是一切空性，“主妇”就是大手印，“回到家”就是融入空性。“诵咒、火供、坛城事业是嬉戏”，是批评只执著外在仪轨而不认识心性的修行人。

【按】第110句的“གཞོན་ནུ་མ”（年轻的女子），在密乘道歌中是智慧（般若）的象征，与“主妇”同指心性中的智慧一面。“与之常相亲密”，比喻方便与智慧常相双运。释论（D2302）也明确说她就是智慧手印，“亲密”是无有波动、恒常不断的喜乐。“以这个身体怎么能成就菩提”，释论解释为：如果没有 ཨེ་ཝཾ（智慧与方便双运）之“身”，就不能成就大手印。这是象征语言，绝不能照字面理解。

十六、了悟俱生，何须吠陀

གང་གི་རྒྱུན་དུ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་རྟོགས་ན། །
རིག་བྱེད་རྙིང་པ་དེ་ཡིས་ཅི་ཞིག་བྱ། །
དེས་ནི་འགྲོ་བ་མ་ལུས་རྣམ་རྟོག་བཅད། །
གང་གིས་ཡིད་ནི་རིན་ཆེན་བརྟན་ནུས་ན། །
གཉུག་མའི་ཁྱིམ་བདག་མོ་ནི་བླངས་ནས་འདིར། །
དེ་ནི་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའ་མགོན་པོ་སྟེ། །
མཆོག་གི་དོན་འདི་བདག་གིས་རབ་ཏུ་བརྗོད། །

如果常常了悟俱生，那古老的吠陀又有什么用？他斩断了一切众生的分别。能够稳住心宝的人，在这里取来本然的主妇，那就是怙主金刚萨埵——这一殊胜的义理，我已经宣说了。

十七、如盐入水，刹那一味

ཇི་ལྟར་ལན་ཚྭ་ཆུ་ལ་ཞུ་བ་བཞིན། །
དེ་ལྟར་ཁྱིམ་ཐབ་མོས་ནི་གཟུང་བའི་སེམས། །
ཀྱེ་ཧོ་སྐད་ཅིག་གིས་ནི་རོ་མཉམ་འགྱུར། །
གང་གིས་དེ་དང་རྟག་ཏུ་མཉམ་པར་གནས། །

就像盐溶入水中一样，被主妇所摄持的心也是这样，唉！刹那之间就成为一味——那常常与她平等安住的人。

【按】“如盐入水”，是大手印著名的譬喻：盐溶于水，再也分不出盐与水；比喻心融入心性，成为一味。与前面《大手印表示传承》“盐溶于水，形失而味存”相呼应。释论（D2302）以圆满次第的红白菩提心来解释：二种菩提心在中脉中融合为一、成为一味，配以法身、报身、化身，超越生灭的轮回之道，成就吉祥嘿汝嘎。

跋语

རྣལ་འབྱོར་གྱི་དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོ་སློབ་དཔོན་ནག་པོ་རྡོ་རྗེས་མཛད་པའི་དོ་ཧ་མཛོད་ཅེས་བྱ་བ་རྫོགས་སོ།། །།ལྷོ་ཕྱོགས་ཀོ་ས་ལར་སྐུ་འཁྲུངས་པའི་རྣལ་འབྱོར་གྱི་དབང་ཕྱུག་ཤྲཱི་བཻ་རོ་ཙ་ན་བཛྲའི་ཞལ་སྔ་ནས་རང་འགྱུར་དུ་མཛད་པའོ།།

名为《道哈宝藏》，大瑜伽自在阿阇黎那波多杰（黑金刚）所造，圆满。由生于南方憍萨罗的瑜伽自在吉祥毗卢遮那金刚亲自翻译。

通篇连读

世间人生起骄慢，说：“现在我已进入胜义了。”（其实）真正进入无染境界的，千万人中也只可能有一个。

凭着经教与古老的吠陀而骄慢的学者们，就像蜜蜂围着成熟的木橘果打转一样，他们因此只在外面绕圈子。

菩提心以尘为庄严，不动（佛）因此被染；在莲花种子的自性上，于清净的本然之身中见到（它）。

以虚空之水与无量光之泥，它舍离了（凡俗的）根而生长。以阿瓦都底（中脉）作为根与茎，生起了“ཧཾ”字之相；以若玛与江玛二脉，作为右边与左边两侧的枝干。莲花有四片花瓣与四条根，大乐就住在其中，如在巢中。取来“ཨེ་ཝཾ”的种子，使它如莲花一样开放；以蜜蜂之形的大乐勇士，畅饮着花蜜。

取来五大的种子，使它圆满：坚硬的是地，水是湿润，热是从火所生，轻而动的是风，虚空则是大乐所充满。一切天与非天，都从那里生起；这些愚痴的（显现），都是空的。把地、水、火、风、空，都取作心识的对境来了知；没有波浪、平等的本然之身，舍弃了一切障碍，善与恶一个也没有。

黑行者清楚地（宣说）……受用了外在的诸大之后，要进入空与非空之中。在空与非空二者的中间，唉，愚人们，你们什么也没有看见吗？（那里）只有唯一的俱生，我黑行者完全了知。读了许多经论，也听过，愚人们却什么都不知道。

（心）不向上行，也不向下走，舍弃了二（取），它就稳固地安住。黑行者说：心不迁移到任何地方，风不动摇，主妇就住在家中。

在殊胜之山的深洞里，一切众生都会贪著。在无垢之中，水干涸了，劫末之火炽燃。这持地（之山）极其难以把握，越不过平等与不平等。黑行者说：（这）难以表示，难以了悟，这是任何人的心都无法思议的。能够稳住心宝的人，在每一个刹那都放射出俱生；他了知诸法的自性，即使给别人开示，别人也不能懂得。

能系住那行于道路的本然之心的人，三界一切都从那里放出，又收摄回那里。舍弃了善逝、三有的天女、忿怒尊众，以及坛城与轮，在俱生的刹那中安住自身。能使俱生不动、稳固的人，以本然之心，与国王成为一味；在那一刹那间就能成就，没有任何衰老与死亡的怖畏。不动、无分别、没有过失的，离开了东方与西方的，那就是心髓；（经中）说，这就是在此处的涅槃。（证得这一境界的人，）心中毫无骄慢。

以任何方式了知了“ཨེ་ཝཾ”的人，就了知了一切而无所遗漏。唉！这被称为“法之匣”，那就是本然之主的装束。

如果有人能在风与虚空这两道门上，紧紧地插上门闩，那么在那里，在黑暗之中，就在内部点燃心的明灯；胜者之宝，就升到了身体的上方。黑行者说：在受用三有之中，就能成就解脱。

如果心被稳固住了，它就住在法之字的跟前；刹那之间，就被风所系住，那时对于诸境，也不再有所希求。在“胜喜”与“离喜”的中间所生起的，要在法之字的中央去认识它。

这样的口诀一旦明显成就，他的主妇就把风系住，使它不动。在殊胜之山的顶上，有开阔的平原，山居者就住在那里；连五面者（狮子）都越不过去，大象的希望也就落空了。这是我在殊胜之山上所开示的，这就是大乐之处。

看看这俱生的刹那吧！在还没有找到大乐之前，一切众生都被身、语、意牵引着行事。唉！那（俱生）就是唯一的大乐之王，续与咒又有什么用呢？

把本然的主妇取来，与她游戏吧！在主妇还没有回到本然之家以前，那时只是（在外）受用五欲。诵咒、火供与坛城事业，这些常常的嬉戏有什么用呢？如果不与年轻的女子（智慧）常常亲密，以这个身体怎么能成就菩提呢？

如果常常了悟俱生，那古老的吠陀又有什么用？他斩断了一切众生的分别。能够稳住心宝的人，在这里取来本然的主妇，那就是怙主金刚萨埵——这一殊胜的义理，我已经宣说了。

就像盐溶入水中一样，被主妇所摄持的心也是这样，唉！刹那之间就成为一味——那常常与她平等安住的人。