藏汉佛教精华

Appearance

行歌藏释 ​

阿阇黎牟尼施造　藏译师扎巴坚赞译　据藏文译出

题解 ​

《行歌藏释》（藏 spyod pa'i glu'i mdzod kyi 'grel pa，梵 Caryāgītikoṣavṛtti）收于德格版丹珠尔续部释 ཞི 函第 158b 至 206b 页（东北目录 D2293）。本释对印度诸成就者所唱的金刚歌逐首注释，是这一部丹珠尔中篇幅较长的一部。

**作者不是萨惹哈：**本篇有时被称为"萨惹哈《行歌》随文释"，但书中所解释的歌出自卢伊巴、古古日巴、毗瓦巴、黑行者、布苏库巴、夏瓦日巴等二十多位成就者，萨惹哈只是其中之一。跋文明说注释者是阿阇黎"牟尼施"（ཐུབ་པས་བྱིན，梵 Munidatta）。学界一般把本释所解释的歌集称为《行歌》（Caryāgīti，或 Caryāpada），原文是早期的东部印度方言（古孟加拉语一系），向来被看作孟加拉语文学最早的作品；牟尼施的注释原用梵文写成。

**歌的数目与编号：**结尾偈说，原来的《行歌宝藏》共集一百首歌，牟尼施解释了其中的"一半"。本译按藏译本的先后次序，把各歌依次编为第一歌至第五十歌，每首歌作为一节（第二节为第一歌，依此类推，第五十一节为第五十歌）。这个编号是本译自己加的，不一定与梵文本或学界通行版本的编号一致。有几首歌，据学界所知，梵文写本已缺，只靠这部藏译保存下来，这一点本译未能逐一核对。第三十六歌（黑行者《俱生之睡》）在藏文中没有标出曲调与作者的题头，是从注释内容判断出来的。

**每首歌的体例：**每首歌开头是曲调名（如"摩罗哩""衮遮里"等）与作者名，然后是歌词；注释先总说作者以何种证悟而唱此歌，再按"副歌句"（དྷྲུའི་རྐང་པ，梵 dhruvapada，即反复的叠句）、"第二句""第三句""第四句"等次第逐段解释，并常引《喜金刚》（藏文称《二观察续》）、《胜乐》《密集》系统的续典，以及萨惹哈、黑行者、帝洛巴等成就者的道歌作证。本译每首歌先列藏文歌词（放在代码框中），再按完整的意义单元译出大意，然后依注释的段落分小节翻译。

**藏译与原文的出入：**藏译者面对的是方言写成的歌，不少地方的译法与原文的字面意思不合，例如把"成了孟加拉人"译作"内乱"，把"梦"译作"空"（推测），把某些方言词当作人名或另作意译等。凡是能看出有出入的，都在按语中说明；看不出的，照藏文字面译出，标为存疑，不凭推测补足。藏文本身也有不少错乱难解的句子，同样照字面译出并标明。注释所标的"第几句"，有几处与歌词的次序对不上，也都在按语中指出。

**关于密乘内容的告诫：**这些歌几乎全用"密意语"（དགོངས་པའི་སྐད，梵 sandhyābhāṣā）写成：栋毗女、旃陀罗女、家中女、饮酒、渡船、下棋、猎鹿、杀戮、焚城等，注释都解为中脉、拙火、明点、风息、四喜、方便与智慧双运等圆满次第的修持，或比喻斩断我执与分别念。这些都是象征语言，绝不是字面上的饮酒、杀生、暴力或世俗的男女之事；其中涉及修法的部分，只能在具德上师座前依灌顶与口授领受，不可照字面理解或模仿。

**与已译各篇的关系：**本释中出现的成就者，大多也见于已译的《八十四成就者证悟心要》（D2292），可以互相参看；黑行者的歌与已译的《道歌宝藏（黑行者）》（D2301）及其广释（D2302）是不同的作品，没有重复。注释中引用的萨惹哈等人的偈句，有些与已译的萨惹哈道歌在意思上相近，但文句不同，这里依本释的藏文另行译出。

**译者与跋文：**跋文说，本释是藏地译师比丘扎巴坚赞在大班智达称月（Kīrticandra）座前请问并得到教诫，依吉祥萨迦派叔侄的恩德，在尼泊尔延布城（今加德满都一带）译出。这位扎巴坚赞是否就是萨迦五祖之一的扎巴坚赞，跋文没有说明，存疑。

**体例说明：**各节标题后括号中的句号，对应另附的《行歌藏释_藏文底本.txt》中的编号，以便核对藏文。按语中凡标"存疑"的，表示本译对原文意思没有把握，读者宜依上师与其他译本审定。

一、题名、礼敬与造论之誓（第 1–10 句） ​

༄༅༅། །
རྒྱ་གར་སྐད་དུ།
ཙརྱཱ་ཀོ་ཥ་གཱི་ཏ་ཊཱི་པྱཱ་ཎི་པྲྀཏྟི་ནཱ་མ།
བོད་སྐད་དུ།
སྤྱོད་པའི་གླུའི་མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་ཞེས་བྱ་བ།
དཔལ་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

梵语题名：Caryākoṣagītaṭīkā-vṛtti-nāma（音写残缺）。藏语题名：名为《行歌藏释》。

敬礼吉祥金刚萨埵！

དཔལ་ལྡན་བླ་མ་དམ་པའི་ཞལ་གྱི་ཆུ་སྐྱེས་རོ་མྱངས་རབ་གསལ་བརྩེ་བའི་ཐུགས་མངའ་བ། །
གཉིས་མེད་བློ་ལྡན་དཔལ་ལྡན་རྡོ་རྗེའི་དབང་ཕྱུག་དྲི་མེད་ཞལ་མངའ་དད་པས་ཕྱག་འཚལ་ནས། །
དཔལ་ལྡན་ལཱུ་ཡི་ཞབས་སོགས་གྲུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་ཤིང་ཡ་མཚན་སྤྱོད་པའི་གླུ་ཡི་ཚོགས། །
ལམ་མཆོག་དྲི་མ་མེད་པའི་ཚིག་ནི་རྟོགས་པར་བྱ་ཕྱིར་དེ་ཡི་འགྲེལ་པས་གསལ་བར་བྱ། །

殊胜吉祥上师，享用［自己上师］口中莲花之味，具有明澈的慈心，具有无二的智慧——吉祥金刚自在，具有无垢之口；我以信心向他顶礼之后，［开始造论：］吉祥卢伊足等诸成就者所说的稀有行歌之集，为了使人领悟它最胜之道的无垢语句，我以注释来阐明它。

【按】梵语题名藏文音写作"ཙརྱཱ་ཀོ་ཥ་གཱི་ཏ་ཊཱི་པྱཱ་ཎི་པྲྀཏྟི"，字面应是 Caryākoṣagīti 加上 ṭīkā、vṛtti 一类的词，后半音节有讹，存疑。本篇就是学界所说的牟尼施（Munidatta）《行歌藏释》（Caryāgītikoṣavṛtti），是对著名的古孟加拉语《行歌》（Caryāpada / Caryāgīti）的梵文注释的藏译。"无二的智慧——吉祥金刚自在"（gnyis med blo ldan dpal ldan rdo rje'i dbang phyug），是造论者所礼敬的上师，"无二"（advaya）可能暗示无二金刚（梅纪巴），也可能只是赞叹之词，存疑。

二、第一歌：卢伊巴《身体之树》（第 11–149 句） ​

（一）歌词（第 11–21 句） ​

ལུས་ལྗོན་ཤིང་མཆོག་ཡན་ལག་རྣམ་ལྔ་ལ། །
གཡོ་བའི་སེམས་ལ་སྒྲ་གཅན་རབ་ཏུ་འཇུག །
བརྟན་པར་མཛོད་ཅིག་བདེ་ཆེན་ཡོངས་ཀྱི་ཚད། །
ལཱུ་ཡིས་སྨྲས་པ་བླ་མ་ལ་ཞུས་མཁྱེན། །
མ་ལུས་ཏིང་འཛིན་རྣམས་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་བྱ། །
བདེ་བ་རྩ་ནས་བཏོན་ན་ངེས་པར་འཆི། །
སྤོངས་ཤིག་སྡེབ་སྦྱོར་བྱེད་ཅིང་གཡོ་སྒྱུའི་བློ། །
སྟོང་ཉིད་ཕྱོགས་ལ་ཞགས་པས་བཅིང་གིས་ཀྱེ། །
ལཱུ་ཡི་བདག་གི་བསམ་གཏན་ཉིད་ཀྱིས་མཐོང་། །
ཟླ་བ་ཉི་མ་གཉིས་ཕབ་སྟེང་དུ་སྡོང་། །
པ་ཊ་ཧའི་སྙེ་མ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུའི་གདངས་སོ།། །།

身体这最胜之树，有五根枝；罗睺进入了动摇的心。要使它稳固！大乐是一切的量度。卢伊说：去请问上师，就会知道。

一切的三摩地，又有什么用呢？若从根上拔出安乐，必定死亡。舍弃那作韵律、狡诈的心吧！嘿！要用绳索把［它］系缚在空性一边。

卢伊我以禅定亲眼见到：降下日月二者，坐在［它们］上面。

曲调名为"帕吒哈之穗"。

【按】"帕吒哈之穗"（pa Ta ha'i snye ma），即曲调名 Paṭamañjarī（mañjarī 意为花穗）。"罗睺"（sgra gcan），这里是以吞食月亮的罗睺，比喻使菩提心（月）漏失的"时"或死亡，下文注释有说明。"若从根上拔出安乐，必定死亡"，注释的解释是：离开大乐的真实，就会一再生死。"作韵律"（sdeb sbyor byed pa），注释解为"六种韵律"，意思不很清楚，存疑。

（二）缘起：卢伊巴为何唱这首歌（第 22–23 句） ​

"身体之树"等：有一位［成就者］，吉祥上师足下莲花的蜜滴之流降下，使他的心得到滋润、真正满足；他想要真正救拔那些对二谛愚昧、沉没在迷乱大海中央、无依无怙而受苦的众生。成就阿阇黎卢伊巴足，被［自己的］悲愿所催促，为了救拔他们，［说了这首歌］。

（三）"身体最胜之树"（第 24–32 句） ​

"身体最胜之树"，是以密意之语，说明［身体］与清净的法性——基之自性——的显现相结合：色等诸蕴、六根、诸界、诸境，因为被执为能取与所取，所以比喻为树叶，因此把［身体］称为"最胜之树"。

若问：［身体］具有心，怎么能称为树呢？这没有过失。同样，外道的论师们，也以"把一物比作他物的修辞"，在［两者］稍有差别之处，就它们相似的地方来说［比喻］。

［心］为什么［称为动摇］呢？若加以观察，是因为把［显现］执为有自性的过失之力，［心］才动摇。

【按】"外道的论师们，也以'把一物比作他物的修辞'"，指印度诗学（alaṃkāra）中的隐喻修辞，注释者借此说明"身体之树"只是比喻，不必因为身体有心、树无心而质疑。

（四）"罗睺进入动摇的心"（第 33–59 句） ​

凡庸之心，以漏失为自性，就是"罗睺"；它在那时——黑分初一的时候——进入。在哪里［进入］呢？喜日、贤日、胜日、空日、满日，依着日期的次第，世俗菩提心——［月中的］兔相——就会干枯。

这一点，阿阇黎黑行者足特别明白地说过：

རི་བོ་མཆོག་གི་མགུལ་ཕུག་ཏུ། །
འགྲོ་རྣམས་མ་ལུས་ཀུན་ཆད་གྱུར། །
དྲི་མེད་ཆུ་རྒྱུན་སྐམས་ནས་འགྲོ། །
དུས་ཀྱི་མེ་ནི་རབ་ཏུ་འཇུག །

在最胜之山的颈窟中，一切众生都完全断绝；无垢的水流干涸而去，时之火就进入。

同样，惹底金刚也说：

བྱང་ཆུབ་སེམས་ནི་ལྷུང་གྱུར་ན། །
དངོས་གྲུབ་ཀུན་གྱི་གཏེར་ནི་གང་། །
ཕུང་པོ་རྣམ་ཤེས་བརྒྱལ་བ་ལ། །
འདོད་པའི་དངོས་གྲུབ་གང་ལས་འབྱུང་། །

菩提心若是漏失了，一切悉地的宝藏在哪里？蕴与识都昏厥了，所求的悉地又从哪里生起？

同样，《三补吒生起续王》中也说：

དཔག་མེད་རྣམ་རྟོག་མུན་པས་ཟིལ་གནོན་པའི། །
རླུང་གིས་གཡོ་བའི་གློག་བཞིན་གཡོ་བ་ཅན། །
འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་བསྲུང་དཀའ་དྲི་མ་ཡི། །
སེམས་ཉིད་རྡོ་རྗེ་ཅན་གྱིས་འཁོར་བར་གསུངས། །

被无量分别的黑暗所压伏，像被风吹动的闪电那样动摇，具有贪等难以防护之垢的心性，持金刚说它就是轮回。

因此，有些人——世尊使他们的善根完全成熟——入于受持五次第的方便，以［五次第］为先导，以双运结合为体性，恒常寻求俱生喜之果；那时，他们也就会现证金刚喻三摩地。圣天足说："若没有五次第的次第，就不能获得现证圆满次第的正等菩提。"

【按】这一段以月亮的盈亏比喻菩提心（明点）的增减："喜、贤、胜、空、满"（dga' ba, bzang po, rgyal ba, stong pa, gang ba），是印度历法中把太阴日分成的五类（nandā、bhadrā、jayā、riktā、pūrṇā），循环往复；"兔相"（ri dwags mtshan），即月亮。"黑分初一"罗睺进入，是说月亮开始亏损，比喻菩提心开始漏失。

"最胜之山的颈窟""无垢的水流干涸""时之火"，都是圆满次第中有关脉、明点与风息的隐语。"惹底金刚"（ra ti badz+ra，梵 Rativajra），生平不详。"三补吒"（梵 Saṃpuṭa），即《三补吒续》。"圣天"（'phags pa lha，梵 Āryadeva），这里指密乘《五次第》传统中的圣天，所引的话出处待考。

这些内容都是无上瑜伽续圆满次第中有特定内涵的象征用语，只能在具德上师座前依灌顶与口授领受，这里只照原文译出，不作修法上的解说。

（五）"要使它稳固，大乐是一切的量度"（第 60–61 句） ​

"要使它稳固"等：这是说，善知识依律仪等的次第，如其次第给予灌顶的殊胜瑜伽士，以三昧耶表记之物使殊胜上师欢喜，在半夜得到般若智灌顶之后，要按照所得到的那样，使［它］稳固。同样，大乐——第四喜——就是一切的量度。

【按】"般若智灌顶"（shes rab ye shes kyi dbang），即四灌顶中的第三灌顶。"第四喜"，即俱生喜。"要使它稳固"，依注释，是指使灌顶时所得的觉受稳固，与第一句"罗睺进入动摇的心"（菩提心漏失）相对。

（六）"去请问上师，就会知道"（第 62–84 句） ​

"卢伊说"等：在那里，由于金刚与莲花真正结合而有不漏之乐，所以若请问吉祥上师，就会以那特别的、能遍与所遍之喜，以一切法无所缘的方式，日夜了知俱生喜——大乐。

同样，《吉祥密集》中说：

རྡོ་རྗེ་བླ་མ་དང་བྲལ་ན། །
ཉོན་མོངས་མ་ལུས་སྤངས་པ་དང་། །
ཞི་བ་མྱང་འདས་གོ་འཕང་དང་། །
ཕྱིར་མི་ལྡོག་པ་ཐོབ་མི་འགྱུར། །

若离开了金刚上师，就不能得到断尽一切烦恼、寂静涅槃之位，以及不退转。

同样，龙树足也在《金刚念诵》中说：

འགའ་ཞིག་རི་དབང་རྩེ་ལས་རབ་ཏུ་ལྷུང་གྱུར་ན། །
ལྟུང་བར་མི་འདོད་ན་ཡང་དེ་བཞིན་རྣམ་པར་ལྟུང་། །
བླ་མའི་དྲིན་གྱིས་ཕན་པའི་མན་ངག་ཐོབ་གྱུར་ན། །
གྲོལ་བར་མི་འདོད་ན་ཡང་དེ་བཞིན་གྲོལ་བར་འགྱུར། །

就像有人从山王的顶上坠落，即使不想坠落，也照样坠落；若以上师的恩德，得到了有益的口诀，即使不想解脱，也照样解脱。

萨惹哈足也在《释合》中说：

གང་ཞིག་འཁོར་བའི་འཁོར་ལོ་མི་སྒྲུབ་ན། །
བདག་ཉིད་ཆེད་དུ་ཡིད་ནི་ཉེར་སྦྱོར་ཞིང་། །
དེ་བློ་བརྟན་པ་དང་བས་ཞུགས་གྱུར་ན། །
སྤྲོས་བྲལ་རང་གི་བདག་པོའི་ས་ཉིད་དོ། །
དེ་ཡང་སོ་སོ་རང་རིག་སྐྱེ་འགྱུར་ཏེ། །
བདེ་བ་རྟོག་པའི་དྲ་བ་ལས་གྲོལ་བྱེད། །
དུས་ཀུན་དུ་ནི་བླ་མ་དམ་པ་ཡིས། །
དེ་ཡི་ཞབས་ཟུང་སྤྱི་བོས་གུས་པར་འདུད། །

谁若不去成办轮回之轮，而为了自己专注其意，以坚定的心与信心趣入，那就是离戏的、自主之地。它也会生起各别自证之智，［那］安乐能从分别之网中解脱。在一切时，我都以头顶恭敬礼拜殊胜上师的双足。

同样，《吉祥喜金刚》中也说：

བསོད་ནམས་ཉིད་ལས་བདག་གིས་ཤེས། །
བླ་མའི་རིམ་པ་ཉེར་བསྟན་ཕྱིར། །

我是从福德本身而了知的；为了开示上师的次第……

【按】"金刚与莲花真正结合"，是无上瑜伽续中与业手印双运的表征用语，须依灌顶与口授来理解，不可照字面理解或模仿。"能遍与所遍之喜"（khyab par bya ba dang khyab par byed pa），意思不很确定，存疑。

"《金刚念诵》"（rdo rje'i bzlas pa），可能指龙树《五次第》中的"金刚念诵次第"，所引偈颂的出处待考。"《释合》"（bshad sbyar），萨惹哈的这部著作不详，所引偈颂也未能在已译的萨惹哈道歌中找到对应，存疑。第 82–84 句所引《喜金刚》的偈颂，只引了前两句就转入下文，意思不完整，这里照原文译出，存疑。

（七）"一切三摩地有什么用"（第 85–121 句） ​

以另一句，阐明并随赞大贪之理的三摩地：

"一切三摩地"等：世尊亲自以无边三摩地［所说的］种种差别，是为了完全舍弃十不善，以及为了遮止诸根，确定地说的。那些三摩地，在这里没有任何作用，因为在大贪之理中，［它们］由于苦行、斋戒等的规定，离开了安乐。因此《吉祥密集》中说：

དཀའ་སྤྱད་ངེས་པ་དྲག་པོ་ཡིས། །
ལུས་ནི་སྐམས་ཤིང་སྡུག་བསྔལ་ཏེ། །
སྡུག་བསྔལ་ལས་ནི་སེམས་གཡེང་བྱེད། །
རྣམ་གཡེང་ལས་ནི་དངོས་གྲུབ་གཞན། །
ཞེས་སོ། །

以猛烈的苦行规定，身体枯干而痛苦；由痛苦，心就散乱；由散乱，悉地就远离了。

同样，《喜金刚》中也说：

འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ནི་འཇིག་རྟེན་འཆིང་། །
འདོད་ཆགས་ཀྱིས་ནི་རྣམ་གྲོལ་པའི། །
བཟློག་པའི་བསྒོམ་པ་འདི་ཉིད་ནི། །
སངས་རྒྱས་མུ་སྟེགས་ཀྱིས་མི་ཤེས། །
ཞེས་སོ། །

世间被贪所束缚，也由贪而解脱；这逆转的修习，佛教徒与外道都不知道。

同样，"若从根上拔出安乐"：［他们］离开了大乐的真实，所以佛教中的外道们经受许多痛苦，生了又死，因为他们不具足［领受］真实的福分。同样，经中也说：

བསྐལ་པ་བྱེ་བ་བརྒྱ་ཡིས་ཀྱང་། །
དེ་ཉིད་བྲལ་བས་འགྲུབ་མི་འགྱུར། །

即使经过百千万劫，离开了真实，也不能成就。

从这句话［可知］，也说了大贪之理的行持。《吉祥密集》中说：

དཀའ་ཐུབ་སྡུག་བསྔལ་བསྟེན་མི་བྱ། །
འདོད་ཡོན་ལྔ་ནི་སྤང་མི་བྱ། །
རྣལ་འབྱོར་རྒྱུད་ཀྱི་རྗེས་འབྲངས་ནས། །
བདེ་བ་ཡིས་ནི་བྱང་ཆུབ་བསྒྲུབ། །
ཅེས་སོ། །

不要依止苦行之苦，不要舍弃五欲；随顺瑜伽续，以安乐成办菩提。

同样，吉祥萨惹哈足也说：

གང་ཞིག་ཕྲ་རབ་སེམས་ཀྱི་མྱུ་གུ་ལ། །
གལ་ཏེ་ཡུལ་བཅུད་དྲི་མེད་ཀྱིས་མ་བརླན། །
ནམ་མཁའ་ཁྱབ་པའི་འབྲས་བུ་སྦྱིན་པ་ཡི། །
དཔག་བསམ་ལྗོན་ཤིང་ཉིད་ནི་ཇི་ལྟར་འཐོབ། །

在那极微细的心之苗芽上，若不以无垢的境之精华来滋润，那能结出遍满虚空之果的如意树，又怎么能得到呢？

以大贪之理而行，其义——不漏——现前，这就是量度。这是为了遮止他们因邪知而生起的执著。

【按】"大贪之理"（'dod chags chen po'i tshul），是无上瑜伽续中以贪道转为大乐智慧的方便，以不漏的大乐为证悟之道。这与一般所说的放纵贪欲完全不同，必须以灌顶、三昧耶与上师的口授为前提，并以空性见摄持，否则就是堕落之因。这里只照原文译出，不作修法上的解说。

"佛教徒与外道都不知道"，《喜金刚续》原句的意思是"佛教徒与外道都不知道"；注释在第 103 句却说"佛教中的外道们"（sangs rgyas pa'i mu stegs pa），即虽在佛门、却不解密义而执著苦行的人，是注释者的引申。

"这就是量度"，呼应歌词的"大乐是一切的量度"。

（八）"舍弃狡诈的心，系缚在空性一边"（第 122–131 句） ​

说第三句"舍弃"等：［意思是］离开六种韵律，以及作狡诈等的束缚。"空性一边"：无我之法就是绳索，在这里要亲近拥抱它。"嘿"是呼唤，"嘿"［也是］解脱的理趣。同样，经中也说：

དེ་དང་དེ་རྣམས་རི་རྩེ་ཡང་དག་མཐོ་བ་ཡི། །
འཇིག་ཚོགས་ལྟ་བའི་རི་བོ་རྒྱ་ཆེན་གནས་པ་རྣམས། །
བདག་མེད་རྟོགས་པའི་རྡོ་རྗེས་བདག་འཇིག་ཅིང་། །
ལྷན་སྐྱེས་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱང་འཇོམས་པར་བྱེད། །

那些住在高峻的山顶、在广大的萨迦耶见之山上的［众生］，以证悟无我的金刚摧毁我［执］，也摧毁俱生的痛苦。

【按】"六种韵律"（sdeb sbyor drug），原文的意思不很清楚：可能是说诗歌的格律（与歌词"作韵律"相应），比喻刻意造作的心；也可能是指"六支瑜伽"之类的修法，存疑。"嘿［也是］解脱的理趣"（kye'i thar pa'i ngang tshul），意思不很清楚，存疑。"萨迦耶见"（'jig tshogs lta ba），即有身见、我见。

（九）"卢伊我以禅定亲见"（第 132–149 句） ​

第四句，说的是见到如实之法的"大我"的因缘：

"说"等：最初修行的阿阇黎卢伊足这样说："以禅定之力"：成就阿阇黎卢伊巴足说：我——

ཡིད་དང་རྣམ་ཤེས་ཡུལ་དབང་ཐིམ་གྱུར་ཏེ། །
དཔལ་གྱི་བླ་མའི་བཞི་པའི་མན་ངག་ཐོབ། །
གོམས་པས་ཟུང་དུ་འཇུག་པའི་ངོ་བོ་མཐོང་། །

意与识、境与根都融入了，得到了吉祥上师第四［灌顶］的口诀，由串习，见到了双运的体性。

同样，经中也说：

ལུས་ནི་ཡང་དག་བདེ་བས་རྒྱལ། །
དབང་པོ་རྣམས་ནི་གཉིད་ལོག་བཞིན། །
ཡིད་ཀྱང་ནང་དུ་ཐིམ་པ་བཞིན། །
སེམས་ནི་སེམས་མེད་གསལ་བར་སྣང་། །

身以真正的安乐而胜，诸根如同入睡，意也如同融入内中，心显现为无心的明了。

"月亮"：白色的持兔者，就是清净的"阿梨"（元音）；"太阳"：具千光者，就是清净的"迦梨"（辅音）。以这二者为座，以自己本尊的慢坐在上面，就是现证。同样，《二观察》中也说：

ཨཱ་ལི་ཀཱ་ལི་ཡང་དག་སྦྱོར། །
རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའི་གདན་དུ་བྱ། །
ཞེས་སོ། །

阿梨与迦梨真正结合，作为金刚萨埵的座。

【按】"大我"（bdag chen po），这里不是外道所说的常我，而是密乘中对证悟后的法身、大乐的称谓。"阿梨"（A li）、"迦梨"（kA li），是梵文的元音与辅音字母，在密乘中象征月与日、方便与智慧、左右二脉；"以二者为座"，是本尊瑜伽中观想日月座的表征。"本尊的慢"（lha'i nga rgyal），即观想自己就是本尊的"佛慢"。"《二观察》"（brtag pa gnyis pa），即《喜金刚续》。

三、第二歌：古古日巴《龟乳》（第 150–211 句） ​

（一）歌词（第 150–160 句） ​

རུས་སྦལ་འཇོ་ཞིང་སྟེགས་བུ་གཟུང་དུ་མེད། །
བསེ་ཡབ་ལྗོན་པའི་འབྲས་བུ་ཆུ་སྲིན་ཟ། །
སྒོ་བདུན་ཁང་བཞུགས་ཉོན་ཅིག་རིགས་ངན་ཀྱེ།
མདོ་ཕུགས་ཁང་ལོགས་ནམ་ཕྱེད་རྐུན་མས་ཁྱེར། །
སྒྱུག་མོ་གཉིད་སོང་མནའ་མ་གཉིད་མེད་གྱུར། །
མདོ་ཕུགས་ཁང་ལོགས་རྐུན་ཁྱེར་གང་དུ་ཚོལ། །
ཉིན་མོ་མནའ་མ་བྱ་རོག་མཐོང་བས་འཇིག །
མཚན་མོར་སོང་ན་ཀཱ་མ་རཱུ་རུ་འགྲོ། །
འདི་འདྲའི་གླུ་འདི་ཀུཀྐུ་རི་པས་བླངས། །
བྱེ་བའི་ནང་ན་གཅིག་སྙིང་འཇུག་སྲིད་དམ། །
ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུའི་གདངས་སོ། །

龟被挤奶，盛奶的台架却拿不住；犀牛树的果实，被鳄鱼吃了。住在门前之屋的——听着，下贱种姓的女子啊！屋边的耳饰，半夜被盗贼拿走了。

婆婆睡着了，媳妇却没有入睡；屋边的耳饰被盗贼拿走，到哪里去找？白天，媳妇看见乌鸦就害怕；到了夜里，就去往迦摩缕波。

这样的歌，是古古日巴所唱的；在千万人之中，有一人能入［于这歌的］心中吗？

曲调名为"大"。

【按】"门前之屋"，歌词藏文作"sgo bdun khang"（七门之屋），而注释第 177 句作"sgo mdun"（门前），这里依注释改译，存疑。"屋边的耳饰"，藏文作"mdo phugs khang logs"，字面意思不很清楚；依注释的上下文，以及学界通行的古孟加拉语原文（kāneṭa，耳饰），译为"耳饰"，存疑。"犀牛树"（bse yab），原文的果实是罗望子（tamarind），藏译以 bse yab 对译，存疑。"迦摩缕波"（kA ma rU），古印度东部的地名（今阿萨姆一带），是著名的密乘圣地。曲调名藏文作"大"（chen po），梵文原名待考。

（二）"龟被挤奶，台架拿不住"（第 161–172 句） ​

正是这位［古古日巴］，饮了自己的酒——大乐之王——心中极为欢喜，以密意之语极其明白地说：

"duli"等："du"是睡眠的样子；"li"是［心］融入的地方，即大乐样子的莲花；"duli"就是"龟"——要以密意语的表征来领会。

［所谓"挤奶"，］是从与业手印真正结合，以喜等的次第之门来"挤奶"，即世俗菩提心从阿瓦都底之道而来。"台架"：［菩提心］若从金刚宝落下，就拿不住，即幼稚的瑜伽士不能持住它。同样，黑行者足也说：

འདི་ནི་གཟུང་དཀའི་རི་བོ་ཡིས། །
མཉམ་དང་མི་མཉམ་འཛིན་པར་བྱེད། །
ཀཱཧྞས་སྨྲས་པ་མཚོན་དཀའ་དང་། །
བརྗོད་དཀའ་གང་གི་ཡིད་ཀྱིས་བསྒོམ། །

这是以难以持住之山，持住平等与不平等。迦诃那说：难以表示、难以言说的，用什么意去修呢？

【按】"duli"是歌词原文（古孟加拉语）中"龟"一词的音写，注释者以拆字的方式（du 为睡眠、li 为融入）作密意的解释。"阿瓦都底"（梵 avadhūtī），即中脉。"与业手印真正结合""从金刚宝落下"等，都是圆满次第中的表征用语，须依灌顶与口授来领受，这里只照原文译出，不作解说，不可照字面理解或模仿。"迦诃那"（kAh+Na），即黑行者（Kāṇha）的俗语名。

（三）"犀牛树的果实，被鳄鱼吃了"（第 173–175 句） ​

因此，诸瑜伽自在以上师传承的次第而了知：身体之树的果实之真实——菩提心——就像犀牛树的果实一样［就在其中］。

"鳄鱼"：以离开［诸］相、完全净化的"宝瓶"三摩地，以自己体验的次第"吃"它，就是使它成为无自性。

【按】"鳄鱼"梵文作 kumbhīra，"宝瓶"三摩地（kumbhaka，即"宝瓶气"）与它谐音，注释者以此作密意的解释。宝瓶气是风息修法，须依具德上师亲自指导，不可照字面自行修练。

（四）"门前之屋""下贱种姓的女子""屋边的耳饰"（第 176–182 句） ​

以"副歌"之句宣说：

"门前"：要领会，［这也是］依于出息之风而入。"下贱种姓的女子"：瑜伽自在说，以自身完全清净的阿瓦都底之理而解脱，"听着"，完全清净的阿瓦都底女啊！首先，以金刚念诵的口诀，在阿瓦都底之屋中摄取二者，［生起］种种喜。在这里，"屋"又是半夜——第四［喜］的分际。"屋边的耳饰"：就是入［息］等风的过失诸事物，由俱生喜所盗取。

【按】"副歌"（dhru'i rkang pa），即歌曲中反复的叠句（梵 dhruvapada）。"下贱种姓的女子"（rigs ngan），注释解为清净的中脉（阿瓦都底）；在行歌中，"下贱种姓的女子"（如"栋毗女"）常用来象征中脉或空性智慧。"摄取二者"（gnyis po len pa），可能指左右二脉之风，存疑。"金刚念诵"，是圆满次第中配合风息的修法。这些都须依灌顶与口授来领受。

（五）"婆婆睡着了，媳妇没有入睡"（第 183–187 句） ​

以第二句广说其义：

"婆婆"等：首先是急促的呼吸，进入了寂静喜之瑜伽的睡眠——这是以密意语来说阿瓦都底。舍弃了无始以来三有的分别，以自性清净的阿瓦都底之形，瑜伽母自身日夜都是清醒的。"屋边的耳饰"：当光明之盗贼取走入［息］等风的过失时，由于没有所取等事物，瑜伽自在在十方任何地方，都找不到丝毫。

【按】这里"婆婆睡着"，比喻粗重的风息（急促的呼吸）平息；"媳妇不睡"，比喻中脉中的觉性日夜清醒。"光明之盗贼"，是说光明（俱生智）"盗走"了风息与分别的过失，之后连能取所取都找不到。

（六）"白天怕乌鸦，夜里去迦摩缕波"（第 188–204 句） ​

第三句，以清净阿瓦都底的分别，随赞二谛：

"白天"等：依下等等增上意乐的差别，那阿瓦都底女以世俗菩提心之形化现三界，然后又自己生起白天的识。"乌鸦"：被时之士夫［死神］所极为畏惧、惊恐。同样，经中也说：

དཔེར་ན་རི་མོ་མཁན་གྱིས་ནི། །
གནོད་སྦྱིན་ཤིན་ཏུ་འཇིགས་བྱེད་གཟུགས། །
ཡང་དག་བྲིས་ནས་བདག་ཉིད་སྐྲག །
དེ་བཞིན་མི་མཁས་འཁོར་བ་པ། །
ཞེས་སོ། །

譬如画师，画出了极其可怖的夜叉形象，自己却害怕；不善巧的轮回者也是这样。

"夜里"：以般若智为自性的清净阿瓦都底女，为五蕴等灌顶。"迦摩缕波"：自己以无分别前往大乐之轮——自己的处所。同样，经中也说：

རང་གནས་གནས་ལ་ལྷན་སྐྱེས་ཀྱི། །
རླུང་གིས་རྟོག་པའི་དྲ་བ་གྲོལ། །
ཞི་བའི་གནས་ཚིམ་གང་གིས་ཀྱང་། །
སྐྱེད་བྱེད་དེ་ཉིད་སྟོང་པའི་དངོས། །

在自处之处，以俱生之风，解开分别之网；寂静之处由什么而满足？能生者就是空性之事物。

因此，接受了上师所赐的大悲方便之因，就在这轮回中出生，恒常欢喜地作众生的利益。

【按】"白天"与"夜里"，注释以二谛来解释：白天是世俗的显现，阿瓦都底女化现三界、生起识，并因执实而畏惧死亡（乌鸦）；夜里是胜义，以般若智入于大乐之轮（迦摩缕波）。"画师画夜叉而自己害怕"，是佛典中常见的比喻，说众生被自心所造的显现所恐吓。"下等等增上意乐的差别"，指根器的下、中、上等差别，存疑。第 199–203 句所引的偈颂，意思不很清楚，尤其"寂静之处由什么而满足"一句，存疑。

（七）"千万人中，有一人能入心吗"（第 205–211 句） ​

为了使人领悟极难得的［法］，说第四句：

"这样的"等："这样的"，就是如此无戏论的行歌；由瑜伽自在使之稳固、具有行持等的古古日巴足所说的这真实之义，在千万瑜伽士之中，若有一人能入于心中吗？同样，黑行者足也说：

འཇིག་རྟེན་ཁེངས་པའི་ང་རྒྱལ་འཛིན། །
ང་ཡིས་དོན་དམ་ཤེས་སོ་སྙམ། །
བྱེ་བའི་ནང་ནས་གལ་ཏེ་གཅིག །
མིག་སྨན་མེད་པའི་མི་སྣང་འགྱུར། །

持着充满世间的我慢，［心想］"我懂得胜义"；千万人中，若有一人［懂得］——没有眼药的人，［是］看不见的。

【按】"没有眼药的人，［是］看不见的"（mig sman med pa'i mi snang 'gyur），可能是说没有上师口诀（眼药）的人，看不见真实；也可能是说千万人中偶有一人，就像涂了隐身眼药的人一样难以见到，存疑。

四、第三歌：毗瓦巴《酒娘》（第 212–276 句） ​

（一）歌词（第 212–223 句） ​

ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུའི་གདངས་སོ། །
བི་རཱུ་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ཆང་མ་གཅིག་ཉིད་ཁྱིམ་ནི་གཉིས་ན་ཆང་སྤྱོད་བྱེད། །
ཕབས་དང་རྩི་མེད་ཆུ་བདག་ཆང་ནི་སྦྱོར་བར་བྱེད། །
ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་བརྟན་པར་བཟུང་ཀྱི་རྣལ་འབྱོར་ཆང་། །
གང་གིས་རྒས་དང་འཆི་མེད་ཕུང་པོ་འགྱུར་མེད་བརྟན། །
སྒོ་ནི་བཅུ་པར་རྟགས་ཀྱིས་མཚོན་པ་མཐོང་བར་འགྱུར། །
ཆང་ཉོ་འོངས་པ་རང་གིས་ཆང་ནི་ཁུར་ནས་འོངས། །
ཆུ་ཚོད་དྲུག་ཅུ་རྩ་བཞིའི་གྷ་ཊཱའི་སྟེགས་བུ་བཤམས། །
ཆང་འཐུང་རབ་ཏུ་ཞུགས་ནས་ངེས་པར་བྱུང་བ་མེད། །
ཆང་གི་བུམ་པ་གཅིག་གི་མཆུ་ནི་ཤིན་ཏུ་ཕྲ། །
བི་རཱུས་སྨྲས་པ་བརྟན་པ་ཉིད་དུ་བསྐྱོད་པར་གྱིས། །

曲调名为"大"，毗瓦巴足所作。

酒娘只有一个，家却有两个，［她］在［两家］酿酒；不用酒曲与草药，［而以］"水主"来调配酒。瑜伽士啊，要把俱生稳固执持的酒［酿成］！以它，无老无死，蕴不变而坚固。

在第十门，会看见以标记所表示的［店招］；买酒的人来了，自己背着酒而来。摆设了六十四"刻"的盛器台架；进去饮酒之后，必定不［再］出来。一个酒瓶的瓶嘴极细；毗瓦巴说：要稳稳地倾注！

【按】本歌以"酒娘酿酒、卖酒"为表征。"水主"（chu bdag），即水神婆楼那（Varuṇa）；婆楼那的阴性形 vāruṇī 又是"酒"的名称，注释以此作密意的解释（见第 227 句）。"六十四'刻'"（chu tshod drug cu rtsa bzhi'i ghaTA），"chu tshod"是漏壶计时的单位，"ghaṭā/ghaṭī"既是漏壶的刻，也有"瓶、罐"的意思；注释解为六十四瓣的莲花（化身轮）。"要稳稳地倾注"（brtan pa nyid du bskyod par gyis），字面是"要稳固地移动"，依上下文译为"倾注"，存疑。

（二）"一个酒娘，两个家"（第 224–228 句） ​

依清净与不清净的差别，阿瓦都底——毗瓦巴足——以最胜的悲心，一再无疑地极其明白地说：

"一个酒娘"等："一"，是从六［支］的结合［而来的］；那阿瓦都底的酒娘，在上方鼻孔的［孔窍］中，月与日、左与右［二者］，年轻有力的瑜伽士使这二者结合，使［风息］进入中脉。这显示了自加持。

［它］又同样自己而来，在下方——"鼻"就是金刚宝尖端的孔窍——菩提心的明点，离开了无明种子、嗔等的垢染，是光明的，依上师的口诀，以密意语称为"水主之酒"；因为以安乐真正满足，所以能持住菩提心。

【按】"一，是从六［支］的结合"（gcig nyid drug gi sbyor ba），意思不很确定，可能是指"六支瑜伽"，存疑。"上方的鼻孔"与"下方的金刚宝尖端"，是圆满次第中风息与明点上下运行的表征用语。"自加持"（rang byin gyis brlab pa），是《五次第》中第三次第的名称，指幻身之修。这些都是无上瑜伽续圆满次第的隐语，只能在具德上师座前依灌顶与口授领受，这里只照原文译出，不作修法上的解说，不可照字面理解或模仿。

（三）"把俱生稳固执持的酒"（第 229–237 句） ​

以"稳固"一句，说使胜义菩提心稳固：

"俱生"：由金刚上师的恩德，在种种喜中，使俱生喜稳固。"嘿，瑜伽士，酒"：以密意语，要把真实领会为世俗菩提心。由于［瑜伽士］以那菩提心作自加持，以不变之乐的绳索系缚，以串习的殊胜，这个蕴得到无老、无死的坚固。同样，《瑜伽宝鬘》中也说：

བརྟན་པའི་སྙིང་པོ་མི་རྙིངས་དང་། །
མི་ཆོད་མི་འཇིགས་མཚན་ཉིད་དོ། །
མི་འཚིག་པ་དང་ཆུད་མི་ཟ། །
སྟོང་ཉིད་རྡོ་རྗེ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །

坚固的心要，不朽坏，以不能断、不能毁为相，不能焚烧，不会失坏，称为"空性金刚"。

【按】"《瑜伽宝鬘》"（rnal 'byor rin po che'i phreng ba，梵 Yogaratnamālā），是黑行者所造的《喜金刚续》注释。所引的偈颂，是说"金刚"（vajra）一词的含义：坚固、不坏、不可断、不可烧，比喻空性。

（四）"第十门""买酒的人自己背着酒来"（第 238–253 句） ​

以另一句，分别广说：

"第十门"等：在毗卢遮那之门，看见以大贪之乐而极喜的标记后，乾闼婆的众生自己来了，从门进入，以饮大乐莲花之味，使自己的心满足。同样，黑行者足也说：

ཨེ་ཝཾ་ཡི་གེའི་ས་བོན་ལེན། །
ཆུ་སྐྱེས་ཀྱི་ནི་མེ་ཏོག་ལ། །
སྦྲང་རྩི་བྱེད་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་ནི། །
རབ་དགའི་དཔའ་བོ་སྦྲང་རྩི་སྣོམ། །
ཀཱཧྞས་སྨྲས་པ་སེམས་ཉིད་ནི། །
གང་དུ་མི་འཇིགས་ཆད་པ་མེད། །
མི་གཡོ་བ་ཡི་རླུང་ཉིད་ཀྱིས། །
ཁྱིམ་མི་མོ་ཡི་ཁྱིམ་ན་འཁོར། །

取"埃旺"字的种子，在莲花之花上，以作蜜者的形相，极喜的勇士嗅着蜜。迦诃那说：心性在任何处都无所畏惧，没有断绝；以不动之风，在家中女人之家里旋转。

若问：如何自己修习呢？［答：］也就是从《喜金刚》中这句话［可知］：

རང་ཉིད་བྱེད་པོ་རང་ཉིད་འཕྲོག །
རང་ཉིད་རྒྱལ་པོ་རང་ཉིད་གཙོ། །

自己是作者，自己是夺者；自己是王，自己是主。

【按】"第十门"（sgo bcu pa），身体有九窍，"第十门"是顶门（梵穴），注释解为"毗卢遮那之门"。"乾闼婆的众生"（dri za'i sems can），乾闼婆（gandharva）在佛典中也指中有的意生身（以香为食），这里可能是比喻心识，存疑。"埃旺"（e waM），是密乘中象征智慧与方便、空性与大乐和合的两个字，详见《喜金刚续》。"在家中女人之家里旋转"（khyim mi mo'i khyim na 'khor），意思不很清楚，存疑；第 261–264 句又引了一次几乎相同的偈颂，文字略有出入。这些都是象征用语，须依灌顶与口授来领受。

（五）"六十四刻的台架，进去不再出来"（第 254–264 句） ​

第三句，说乾闼婆众生之趣的止息：

"六十四刻"等：六十四瓣的莲花，"ghaṭī"以密意语［是指］化身轮；"台架"以密意语，就是座。在那里，从大贪之火的燃烧，乾闼婆众生进入；它的进入，就是不［再］出来。同样，黑行者足也说：

འོག་དང་སྟེང་དུ་འཇུག་གཉིས་དང་། །
བྲལ་ཞིང་དེ་ལ་མི་གཡོར་གནས། །
ཀཱཧྞས་སྨྲས་པ་སེམས་ཉིད་ནི། །
གང་དུ་མི་འགྲོ་ཆད་པ་མེ། །
མི་གཡོ་བ་ཡི་རླུང་ཉིད་ཀྱིས། །
ཁྱིམ་མི་མོ་ཡི་ཁྱིམ་ན་འཁོར། །

离开下与上两种进入，安住于此而不动。迦诃那说：心性不往任何处，没有断绝；以不动之风，在家中女人之家里旋转。

【按】"化身轮"（sprul pa'i 'khor lo），在通行的说法中是脐轮，有六十四脉瓣。"进入就是不［再］出来"，可能是说心识（风息）入于中脉后安住，不再随轮回之业而出，存疑。

（六）"瓶嘴极细，要稳稳地倾注"（第 265–276 句） ​

说第四句：

"一个瓶"等：前面所说的那［阿瓦都底］，因为阿瓦都底使世俗与胜义二谛无别，所以是"瓶"（ghaṭī）；为了遮止两鼻［的风息］，［所以是］极细之形。毗瓦巴足就是这样说的：以此，依上师的口诀，使精脉中［的菩提心］不漏失，使菩提心稳固之后，以没有波浪的方式移动。同样，《灌顶略释》中也说：

ཇི་སྲིད་མི་ལྟུང་འོད་གསལ་རང་བཞིན་ཏེ། །
བསིལ་ཟེར་བྱེད་པ་འཛིན་པའི་ཁུ་བ་ཉིད། །
ལྷ་མོའི་པདྨའི་འདབ་མའི་ནང་ཉིད་དུ། །
རོ་མཉམ་གྱུར་པ་རྒྱལ་བའི་ཚོགས་རྣམས་ཀྱིས། །
རྡོ་རྗེ་ནོར་བུའི་རྩེ་མོར་འཕྲོ་བ་ཡིས། །
འཇིགས་པ་མེད་པའི་སྙིང་རྗེས་འགྲོ་བ་བྱེད། །
དེ་ཉིད་དཔལ་གྱི་སྙིང་རྗེའི་སྟོབས་ཀྱིས་ནི། །
ཁྱབ་བདག་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཤེས། །

只要［菩提心］不漏失，光明自性、持清凉光者［月亮］的精液，在天女的莲花瓣中，与诸胜者众成为一味，在金刚宝的尖端放射，以无畏的悲心行于众生；以吉祥悲心之力，了知遍主俱生之理。

【按】"《灌顶略释》"（dbang bshad pa），可能是指《时轮》系统的《灌顶略说》（Sekoddeśa），存疑。本段所说的"不漏失"、"精脉"、"天女的莲花"等，都是圆满次第中有关明点与业手印的表征用语，只能在具德上师座前依灌顶与口授领受，这里只照原文译出，不作解说，不可照字面理解或模仿。

五、第四歌：衮达日巴《压住三脉》（第 277–330 句） ​

（一）歌词（第 277–287 句） ​

སྐྱ་རེངས་ཞེས་བྱ་བའི་གླུའི་གདངས་གུཎྜི་རིའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ཀ་མགོ་ནོན་ལ་ཡན་ལག་འཁྱུད་ལ་བྱིན། །
ཆུ་སྐྱེས་རྡོ་རྗེ་སྦྱོར་ཚོད་དུས་མིན་དགོངས་མོ་གྱིས། །
རྣལ་འབྱོར་ཁྱོད་མེད་སྐད་ཅིག་ཀྱང་མི་འཚོ། །
ཁྱོད་ཞལ་འོ་བྱེད་ཆུ་སྐྱེས་ཁུ་བ་འཐུང་། །
འཕངས་ནས་ལེན་མི་ཤེས་པ་རྣལ་འབྱོར་མ། །
མ་ཎི་ཀུཎྜ་ལི་ཕྱིར་ཨོ་ཌྱན་མཉམ། །
སྒྱུག་མོའི་ཁྱིམ་ཕྱིན་ལྡེ་ཀྱོག་ལྡེ་མིག་གོ། །
ཟླ་བ་ཉི་མ་གཉིས་ཀྱི་སྒོ་གླེགས་ཅན། །
གུཎྜ་རཱི་བདག་ཀུནྜ་རེ་པ་སྨྲས། །
མི་དང་མི་མོའི་དབུས་སུ་རྟགས་མཚན་བཙུགས། །

曲调名为"黎明"，衮达日巴足所作。

压住"柱头"，［瑜伽母啊，］给予拥抱吧！使莲花与金刚相合——在非时作黄昏吧！瑜伽母啊，没有你，我一刹那也活不下去；亲吻你的脸，饮莲花的汁液。

瑜伽母啊，［菩提心］抛出了，［你］也不会去取［而沾染］；从宝珠之根［上行］，与邬仗那平等。去到婆婆的家，［插上］弯钥匙——锁上，［那里］有日月二者的门扇。

衮达日巴我——［和合中的］"衮杜热"［勇士］——说：在男人与女人之中，竖起了标志。

【按】本歌以男女相爱为表征，注释把"瑜伽母"解为"无我母"（bdag med ma，Nairātmyā），即证悟无我的智慧，把种种情爱的描写都解为圆满次第中风息、明点与中脉的修持。这是无上瑜伽续的象征语言，绝不可照字面理解。

"压住'柱头'"（ka mgo non），藏译字面意思不明，注释解为压住左、中、右三脉（第 288 句）。"在非时作黄昏"（dus min dgongs mo gyis），注释解为"离开时间"（第 293 句），存疑。"抛出了，也不会去取"（'phangs nas len mi shes pa），注释解为"不被愚痴之垢所染"（第 307 句），存疑。"宝珠之根"（ma Ni kuN+Da li），注释解为"宝珠之根"（nor bu'i rtsa ba），"邬仗那"（o Dyan，梵 Oḍḍiyāna），注释解为大乐轮（顶轮）。"弯钥匙"（lde kyog）。"衮杜热"（kun+Da re，梵 kunduru），是"和合、交会"的意思，与作者名"衮达日"谐音。

（二）"压住柱头，给予拥抱"（第 288–292 句） ​

那真实之义，即吉祥嘿噜嘎的证悟，衮达日巴足使他人证悟无自性，［说了］"柱头"等：压住左脉、右脉与中脉三脉，使之极为明显——那就是完全清净的阿瓦都底，瑜伽母——无我母。

"执著于拥抱"：［"拥抱"］aṅka，就是标记，［她］把它给予修行者；那也就是使［风息］运行。又，瑜伽士给予种种等相的喜等次第；又，修习者从不断的结合中，给予出息。

【按】"aṅka"（ཨཾ་ཀ），是歌词原文"拥抱"（aṅkavālī）一词的前半，注释解为"标记"，存疑。本段的"出息""喜等次第"，都是圆满次第的修持次第，须依灌顶与口授来领受。

（三）"莲花与金刚相合""没有你，我活不下去"（第 293–305 句） ​

"莲花与金刚"：嘿，最胜的瑜伽士真正贪著于金刚与莲花的结合，从而真正"挤"出喜；以此，"非时"就是离开时间，使大手印悉地在自己身上现前。所以，"以大乐明显著称的我"就是［此句的］密意。

［歌词］是这样说的："嘿，无我瑜伽母，没有你，我一刹那也难以守护——因为［命风］具有猛烈之力，极为动摇，所以我不能持住命风。"同样，经中也说：

སྐྱེ་དང་གནས་དང་འཇིག་རྣམས་ལ། །
བར་དོའི་སྲིད་པ་གནས་པ་སྟེ། །
ཇི་སྲིད་རྣམ་རྟོག་འཇིག་རྟེན་པ། །
རླུང་དང་སེམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་བྱས། །

在生、住、灭之中，中有之有存在；只要有分别，世间就是由风与心所造作的。

"亲吻你的脸"，就是俱生喜。"莲花的汁液"，就是顶髻莲花之酒——胜义菩提心，由上师的恩德，在具缘的时候，成为种种喜。

སྐལ་མེད་ཌིཎྜི་མ་རུ་བརྗོད། །
སྐལ་ལྡན་ཀཱ་ལིཾ་ཛ་རར་འདོད། །
ཅེས་སོ། །

无缘者称之为"丁地摩鲁"，有缘者认作"迦陵阇罗"。

【按】"命风"（srog gi rlung），即维持生命的主要风息。"无缘者称之为'丁地摩鲁'，有缘者认作'迦陵阇罗'"（Diṇḍi ma ru / kA liM dza ra），这两个词都是音写，意思不明，可能是同一事物在凡夫与瑜伽士眼中的不同名称，存疑。

（四）"抛出了也不会去取"——赞叹瑜伽母（第 306–313 句） ​

以另一句，说对瑜伽母的赞叹：

"抛出"等："抛出"，是在自己的处所结合之后，那菩提心之形——无我母瑜伽母，以离相而清净的喜，从宝珠之根起，不被愚痴之垢所染。又在那里，体验嬉戏之味，从宝珠之根向上往来，直到大乐之轮。因此黑行者足说：

དེ་ཉིད་རི་བོ་མཆོག་ཅེས་བདག་གིས་སྨྲས། །
དེ་ཉིད་བདེ་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་གནས། །
རོ་གཅིག་ཉིད་གྱུར་ཆང་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས། །
ཇི་སྲིད་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་དུམ་བུ་ལོང་། །

我说，那就是最胜之山，那就是大乐之处；成为一味的酒，就是俱生；只要［还］是大乐的片段……

【按】第 313 句"只要［还］是大乐的片段"（ji srid bde ba chen po'i dum bu long），句义不完整，"long"字意思不明，存疑。

（五）"婆婆的家，弯钥匙，日月的门扇"（第 314–327 句） ​

第三句，说处所的完全清净：

"婆婆的家"等：首先，瑜伽自在以本尊瑜伽为先导，使身金刚稳固；然后以金刚念诵的口诀，遮止在月与日两边的摄取，使语金刚稳固。为了使意金刚稳固，种种喜由阿瓦都底以与俱生喜一味的体性，在气息之家——须弥山顶——摄取。

"弯钥匙"：使钥匙真正相合，要关闭宝珠之根的门。［这是］说自己现证了自身的正等菩提。同样，黑行者足也说：

གང་ལ་ཡིད་རླུང་འཇུག་པ་ཡིན། །
སྒོ་ནི་སྦྱོར་བས་བརྟན་པར་བྱ། །
གལ་ཏེ་མི་ཟད་མུན་དེ་ལ། །
ནོར་བུའི་སྒྲོན་མེ་སྦར་བྱས་ནས། །
རྒྱལ་བའི་རིན་ཆེན་སྟེང་གི་ནི། །
གལ་ཏེ་ནམ་མཁའ་ཕྲད་བྱས་ནས། །
འཁོར་བ་ཟ་བར་ཀཱཧྞ་སྨྲ། །
མྱ་ངན་འདས་པ་ཉིད་ཀྱང་འགྲུབ། །

意与风所进入之处，要以结合使那门稳固。若在那无尽的黑暗中，点燃宝珠之灯，在胜者之宝的上方，与虚空相会，迦诃那说：［那就］吃掉了轮回，涅槃也就成就了。

【按】"身金刚、语金刚、意金刚"的稳固，配合《五次第》传统的修持次第。"须弥山顶"，在圆满次第中常指顶轮。"关闭宝珠之根的门"，是圆满次第中防护明点不漏的表征用语。这些都只能依灌顶与口授来领受，不可照字面理解或模仿。

（六）"在男人与女人之中，竖起了标志"（第 328–330 句） ​

现证金刚喻三摩地的阿阇黎衮达日巴本人，说了这样的赞叹，就是"说"等：在那些［修行者］之中，除了得到真正加持的［人］之外，在其他向外驰求的瑜伽士与瑜伽母之中，我以"衮杜热"——二根入定的结合——以不变的大乐摧毁了烦恼之敌，所以我是勇士。

又在他们之中，"标志"就是：瑜伽自在的标志——自在等八种功德——现前，以神通而见到的意思。

【按】"二根入定的结合"（dbang po gnyis snyoms par 'jug pa），是密乘双运的表征用语，须依灌顶与三昧耶来理解。"自在等八种功德"（dbang phyug la sogs pa'i yon tan brgyad），即印度传统所说的"八自在"（极小、极轻等）一类的世间成就。"竖起了标志"，是说成就者的证德显露于外，存疑。

六、第五歌：扎迪拉巴《桥》（第 331–378 句） ​

（一）歌词（第 331–341 句） ​

གུ་ཛྫ་རཱི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུའི་གདངས་ཙཱ་ཊཱི་ལའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
སྲིད་པའི་ཆུ་ཀླུང་ཀློང་བཅས་ཟབ་མོ་རྒྱུག་ཅིང་འབབ། །
མཐའ་མ་གཉིས་ནི་རབ་འདྲེད་དབུས་ན་འདུག་གནས་མེད། །
ཆོས་དབྱིངས་དོན་དུ་ཙཱ་ཊཱི་ལ་ཡིས་ཟམ་པ་བྱས། །
ཕ་རོལ་འགྲོ་བའི་འཇིག་རྟེན་ངེས་པར་སྒྲོལ་བར་བྱེད། །
མ་རིག་ལྗོན་ཤིང་གཤགས་ནས་སྤང་ལེབ་ཡང་དག་བསྒྲིགས། །
གཟོང་གཉིས་ཀྱིས་ནི་བརྟན་པར་མྱ་ངན་འདས་པ་ཕུག །
ཟམ་པ་དེ་ལ་འགྲོ་ན་གཡས་གཡོན་མ་འགྲོ་ཅིག །
ཉེ་བར་བདོག་པས་རིང་དུ་འགྲོ་བར་མ་བྱེད་ཅིག །
གལ་ཏེ་ཁྱེད་རྣམས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་འགྲོ་ན་ཡང་། །
བླ་མེད་བྱང་ཆུབ་ཙཱ་ཊཱི་ལ་ལ་དྲི་བར་གྱིས། །

曲调名为"古者罗"，扎迪拉足所作。

三有之河带着漩涡，深深地奔流而下；两岸极其湿滑，中间没有立足之处。为了法界之义，扎迪拉造了一座桥，必定能渡那些要去彼岸的世人。

劈开无明之树，把木板真正排好；以二［合一］之斧，坚固地凿通涅槃。走这座桥时，不要偏向左右；［菩提］就在近处，不要往远处去！

你们若要去世间的彼岸，就去问无上菩提的扎迪拉吧！

【按】本歌以"在三有之河上造桥"为表征，是《行歌》中最著名的歌之一。"古者罗"（gu dzdza rI，梵 Gurjarī），曲调名。"以二［合一］之斧"，藏文作"gzong gnyis"（两把凿子），注释作"双运之斧"（第 364 句），这里依注释意译，存疑。"不要偏向左右"，注释解为不随左右二脉（月与日）的显现。

（二）"三有之河，两岸湿滑"（第 342–349 句） ​

如实成为真实之义的扎迪拉足，以别样的言语极其明白地说：

"三有之河"等：前面所说的左脉与右脉的显现，此岸与彼岸，因为深，所以要以密意语领会为"河"。［它们］在昼、夜与时分之间，对境生起散乱，使［人］退失。因此，具有漩涡、可怖的自性之过失，是"深"的，因为从六门中，水与垢等大量流出。因此，同样，"两岸"就是此岸与彼岸，即左与右，称为"极其湿滑"。

不被自性过失之泥所染的中道之义，就是自身——［它］以阿瓦都底的量度为自性，幼稚的瑜伽士们不能做到。

【按】"六门"（lam drug gi sgo），字面是"六道之门"，可能指身体的六处孔窍或六根之门，存疑。"中道之义"（dbu ma'i don），在这里同时指中脉（dbu ma）与中道，"两岸"即左右二脉与常断二边。

（三）"为了法界之义，造了一座桥"（第 350–360 句） ​

以副歌句，明白地说第四喜：

"法之义"：因为持有自相，所以是"法"；即成为瓶、布、柱、实物等的，就是无自性之色。

吉祥嘿噜嘎续《真实品》所说的观察——无所缘，由此，成就阿阇黎扎迪拉巴所说的"桥"，就是以上师的恩德，揭示使世俗与胜义成为一体。同样，萨惹哈足也说：

སྟོང་ཉིད་སྙིང་རྗེ་དག་ནི་སྦྱོར་བ་མེད་གྱུར་ན། །
སྲིད་དང་མྱང་འདས་མི་གནས་ཐོབ་པར་མི་ནུས་སོ། །
གལ་ཏེ་སྙིང་རྗེ་འབའ་ཞིག་སྒོམ་པར་བྱེད་གྱུར་ཀྱང་། །
སྐྱེ་བ་སྟོང་གིས་ཐར་པ་ཐོབ་པར་མི་འགྱུར་རོ། །

空性与悲心若不结合，就不能得到不住三有与涅槃［的境界］；若只修悲心，即使千生也不能得到解脱。

依成就阿阇黎的这一方便，瑜伽士以自身［得到］解脱；他们也必定到达大海的彼岸。

【按】萨惹哈的这首偈颂，与《道歌宝藏》中"空性与悲心不结合，就不能得到［解脱］"一类的偈颂意思相通，可与已译的萨惹哈道歌对照。

（四）"劈开无明之树，排好木板，以斧凿通"（第 361–364 句） ​

以另一句，阐明所说之义：

"劈开"等："无明之树"，是由于入于境之力；同样地，劈开世俗菩提心之树，是为了遮止执为它的境。恒常的光明也就是木板，使之合在一起，就是"真正排好"。又为了证悟它的果，以双运之斧使之坚固。

（五）"走这座桥不要偏向左右，菩提就在近处"（第 365–369 句） ​

第三句，随赞道：

"桥"等：使自加持与光明合一，就是"桥"，因为能使有情众生从轮回之海到达彼岸。

嘿，瑜伽士！走那［桥］时，在左与右显现为月与日的［二者］，先以金刚念诵止息之后，就不要再以修习［向］外去思维。由此，以串习之力，菩提——大手印悉地——不远，就在极近之处。所以，意思是：也不要走恶道，往远处去。

【按】"自加持与光明合一"，在《五次第》中，第三次第是自加持（幻身），第四次第是光明，第五次第是双运；"桥"就是二者合一的双运。这些都是圆满次第的修持次第，须依灌顶与口授来领受。

（六）"去问无上菩提的扎迪拉"（第 370–378 句） ​

第四句，说瑜伽的处所：

"你们若"等：对那些想以三种明相，从大愚痴之脉到达彼岸的人，［扎迪拉］说："嘿，瑜伽士！那时，成就阿阇黎的口诀，我确实知道。"其他的瑜伽士，因为看书本的我慢，不知道如何成就真如。同样，黑行者足在《道歌藏》中也明白地说：

ལྷན་སྐྱེས་གཅིག་པའི་ལམ་མཆོག་དེ་ཉིད་ནི། །
ཀཱཧྞ་པ་ཡིས་གསལ་བར་ཡོངས་སུ་ཤེས། །
ལུང་དང་བསྟན་བཅོས་མང་པོ་བཀླགས་པ་དང་། །
སྦྱངས་ཀྱང་དབྱིངས་པས་ཅུང་ཟད་ཤེས་མི་འགྱུར། །

那俱生唯一的最胜之道，迦诃那巴明白地完全了知；即使读了许多经论，又学习了，愚者也一点都不会知道。

【按】"三种明相"（gsal snang gsum），可能指《五次第》等所说的显现、增长、近得三相，存疑。"看书本的我慢"（po sti bltas pa'i nga rgyal），"po sti"即梵文 pustaka（书本），是行歌与道歌中常见的对只读书本、不实修者的批评。

七、第六歌：布苏库巴《心之鹿》（第 379–431 句） ​

（一）歌词（第 379–389 句） ​

པ་ཏ་ཧ་མཉྫ་རི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུའི་གདངས་བྷུ་སུ་ཀུའི་ཞབས་ཀྱིས་སོ། །
གང་གིས་ཟས་ལ་འདུས་ནས་ཅི་སྟེ་འདུག །
མཐའ་སྐོར་རྒོལ་བ་ཕྱོགས་བཞི་རྣམས་གནས་སོ། །
རི་དྭགས་རང་ཤར་རང་གི་དགྲ་རུ་ལངས། །
སོར་རྟོག་སྐད་ཅིག་མི་འདོར་བྷུ་སུ་ཀུ། །
རྩྭ་ལ་མི་རེག་རི་དྭགས་ཆུ་མི་འཐུང་། །
ཀྱེ་མ་རི་དྭགས་ཕོ་མོ་གནས་མི་ཤེས། །
རི་དྭགས་སྨྲ་ཉོན་རྩྭ་མེད་རི་དྭགས་མ། །
ནགས་འདི་སྤངས་ནས་འཇིགས་མེད་གནས་སུ་སོང་། །
མཆོང་ཞེས་རྒྱུག་པས་རི་དྭགས་རྐང་མི་སྣང་། །
བྷུ་སུ་ཀུས་སྨྲས་བླུན་སྙིང་ལ་མི་འཇུག །

曲调名为"帕吒哈之穗"，布苏库足所作。

为了什么而聚集在食物上？为什么还待在这里？四方都有围猎的攻击者。鹿［的身体］自己生起，就成了自己的敌人；猎者布苏库一刹那也不放过。

鹿不碰草，也不饮水；唉！鹿不知道公鹿与母鹿的住处。母鹿说："听着，鹿啊！［我是］不吃草的母鹿——舍弃这森林，到无畏之处去吧！"

［鹿］跳跃奔跑，鹿的蹄子都看不见了。布苏库说：［这道理］进不了愚人的心。

【按】本歌以"被围猎的鹿"为表征，"鹿"注释解为"心之鹿"。"鹿［的身体］自己生起，就成了自己的敌人"（ri dwags rang shar rang gi dgra ru langs），歌词原文的意思是"鹿因自己的肉而成为［众人的］敌人"，比喻众生因执著自身而招致苦难。"猎者"，藏文作"sor rtog"，字面不很清楚，注释解为"以上师的箭射向他者"（第 396 句），这里依上下文译为"猎者"，存疑。"不吃草的母鹿"（rtswa med ri dwags ma），藏文可能有讹，存疑。

（二）"为了什么聚集在食物上"（第 390–396 句） ​

为了利益他人，心被悲心所催促的布苏库巴足，以"鹿"之语，用密意语说了这样的义理：

"为了什么"等：从无始以来，由于不正知的过失，［我］被死主之魔的毒所围困而待着，我自己的心之鹿听见了攻击者"杀！杀！"的［喊声］。现在，以殊胜上师足尘之力，完全舍弃它；由于一切法无所缘，没有能取与所取的体性，所以无论怎样执持，自身都安住于解脱。

以副歌句使之稳固：

"自己"等：从那里，同样，由于自己所造的无明与悭吝之过失而动摇，所以那众生就是"鹿"；因为被一切之敌所围，心之鹿一刹那也［不得］舍离。布苏库足的"猎者"，就是以殊胜上师足的箭，射向他者。

【按】"心之鹿一刹那也［不得］舍离"（sems kyi ri dwags skad cig nyid kyang spong ba'o），原文只作"一刹那也舍离"，句义不很清楚，这里依歌词"一刹那也不放过"补译，存疑。

（三）观察身体无有心要（第 397–405 句） ​

就是这样，《入菩萨行》中也说：

ཇི་སྲིད་པགས་པས་བཏུམས་པ་འདི། །
རང་གི་བློ་ཡིས་གུད་དུ་གྱིས། །
ཤ་ཡང་རུས་པའི་དྲ་བ་ལས། །
ཤེས་རབ་མཚོན་གྱིས་དབྱེ་བར་བྱ། །
རུས་པའང་སོ་སོར་དབྱེ་བྱས་ནས། །
རྐང་མར་ནང་དུ་བལྟས་པ་ལས། །
འདི་ལ་སྙིང་པོ་ཅི་ཞིག་ཡོད། །
རང་ཉིད་དེ་བཞིན་རྣམ་པར་དཔྱོད། །

这被皮所包裹的［身体］，要以自己的心把它分开；以智慧之刀，把肉从骨网中剖开；把骨也一一分开，再看到骨髓的里面：这里面有什么心要呢？你自己要这样观察。

【按】这几句出自寂天《入菩萨行论·护正知品》，是观身不净、无我的著名偈颂。注释引用它，说明"心之鹿"要以智慧观察身体，舍弃对身体的执著。

（四）"鹿不碰草，不饮水"（第 406–413 句） ​

心之鹿无疑地证悟——是从何处说的呢？就是"不吃草"等：譬如外在的鹿吃草、喝流水，心之鹿却不这样做。特别是，以观察的自性，它们——心与风——的住处、住所，不是以根门所能了知的。同样，黑行者足在《道歌藏》中也明白地说：

རི་མཆོག་རྩེ་མོ་མཐོང་བ་ཡི། །
ཐང་ལ་ཤ་བ་རི་དྭགས་བཅས། །
གདོང་ལྔ་པ་ཡང་མི་མཆོང་ཞིང་། །
གླང་ཆེན་མཆོག་ནི་རིང་དུ་གནས། །

在能见到最胜山顶的平原上，有鹿与野兽；五面者［狮子］也不跳跃，最胜的大象住在远处。

【按】"五面者"（gdong lnga pa），是狮子的异名（梵 pañcānana）。这首偈颂的意思不很清楚，可能是说心安住时，种种念头（鹿与野兽）虽在，却不起猛烈的扑击，粗重的烦恼（大象）也远离，存疑。

（五）"舍弃这森林，到无畏之处去"（第 414–422 句） ​

第三句，说在身体的森林中，收摄动摇的树叶：

"鹿"等：吃境之水与三有的，就是鹿；［说这句，］是为了遮止［它］。"鹿"以密意语，就是智慧手印——无我母；修习者以串习钩召［她］，使之自在，并给予出息。嘿！心之鹿舍弃了这身体森林中的身体之家，去到大乐的莲花园，在那里行于没有迷乱分别之处。同样，《俱生律仪》中也说：

དམིགས་མེད་ཀུན་དུ་ཁྱབ་པ་ཡིས། །
ཡིད་ནི་སྙིང་རྗེ་རོ་གཅིག་པས། །
འདིར་ནི་འདོད་ལྡན་མ་བཞིན་དུ། །
ཅིག་ཅར་སྟོང་ཉིད་འཁྱུད་པར་གྱིས། །

以无所缘遍满一切，意与悲心成为一味；在这里，要像具欲之女一样，顿时拥抱空性。

【按】"智慧手印"（ye shes kyi phyag rgya），在大手印的四手印中，指观想中的明妃，这里注释解为"无我母"，即证悟无我的智慧，是象征语言。"《俱生律仪》"（lhan cig skyes pa'i sdom pa），出处待考。"像具欲之女一样拥抱空性"，是以情爱比喻心与空性的无间相合，不可照字面理解。

（六）"鹿的蹄子都看不见了"（第 423–431 句） ​

第四句，也说对小、大等［根器］的随赞：

"跳跃奔跑，鹿"等：证悟了俱生智的瑜伽士，他自心之鹿的［足迹］，不能以部分等的分别来分别［寻得］。

有些人，以外道的论典与经教［之学］自负，自以为是智者；他们对这法也完全愚昧，相去极远。成就阿阇黎布苏库巴足所说的［道理］，在他们心中，对于真实，连眨眼那样短暂的时间也不会［进入］。就像世尊在《四天女请问大瑜伽续》中所说：

ཐུབ་ཆེན་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ནི། །
བརྒྱད་ཁྲི་དང་ནི་བཞི་སྟོང་ལ། །
གང་གིས་དེ་ཉིད་མི་ཤེས་པ། །
དེ་རྣམས་ཐམས་ཅད་འབྲལ་མེད་ཡིན། །

大牟尼的法蕴，有八万四千；凡是不知道那真实的［人］，那一切［对他们］都是无果的。

【按】"连眨眼那样短暂的时间"（mig nye bar zhi ba tsam），字面是"眼睛闭合那么一点"，依意译为"眨眼"，存疑。"《四天女请问大瑜伽续》"（lha mo bzhis zhus pa），即《四天女请问续》（Caturdevīparipṛcchā）。所引偈颂的最后一句，藏文作"'bral med"（不分离），疑为"'bras med"（无果）之误，这里依上下文译为"无果"，存疑。

八、第七歌：黑行者《道路被遮》（第 432–485 句） ​

（一）歌词（第 432–442 句） ​

རྔའི་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུའི་དབྱངས་ནག་པོ་སྤྱོད་པ་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
འཇིགས་བྱེད་དུས་མཚན་མ་ཡིས་ལམ་ནི་བཀག །
དེ་མཐོང་ཀཱཧྞ་སེམས་ནི་རྣམ་མི་དགའ། །
ཀཱཧྞས་གང་དུ་ཕྱིན་ནས་གནས་འཆའ་བྱེད། །
ཡིད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གང་དེ་བཏང་སྙོམས་འདུག །
ཁམས་གསུམ་གསུམ་པ་གསུམ་ཀྱང་སོ་སོར་འདུག །
ཀཱཧྞས་སྨྲས་པ་སྲིད་པ་ཡོངས་སུ་གཅོད། །
གང་དང་གང་བྱུང་དེ་དང་དེ་ཡང་སོང་། །
བདག་ཉིད་འོངས་ནས་ཀཱཧྞ་ཡིད་མི་བདེ། །
འདི་ནི་ཀཱཧྞ་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་ཉེ། །
ཀཱཧྞས་སྨྲས་ཀྱང་བདག་གི་སྙིང་མི་འཇུག །

曲调名为"鼓群"，黑行者足所作。

可怖者与夜之女，遮住了道路；见到这样，迦诃那心中不乐。迦诃那要去哪里安住呢？凡是意的行境，都［对它］平淡无心。

三界——三个三，也各自分开存在；迦诃那说：断尽三有。凡是来了的，那些也都去了；自己来［来去去］，迦诃那心中不安。

这里离迦诃那的王宫很近；迦诃那虽然说了，却进不了我的心。

【按】"可怖者与夜之女"（'jigs byed dus mtshan ma），歌词原文作"āli 与 kāli"（元音与辅音，即左右二脉），藏译作"可怖者"与"夜之女"，注释解为"智慧之显现"与"显现增长"（第 444 句），存疑。"凡是意的行境，都［对它］平淡无心"（yid kyi spyod yul gang de btang snyoms 'dug），注释解为一切以意根了知的境，都与这法相去甚远（第 450–451 句），存疑。"自己来［来去去］，迦诃那心中不安"，歌词原文的意思是"在来去之中，迦诃那心中不乐"，存疑。"鼓群"（rnga'i tshogs pa），曲调名。

（二）"可怖者与夜之女遮住了道路"（第 443–445 句） ​

心被为众生利益的悲心重担所滋润的阿阇黎黑行者足，说了殊胜的真实义：

"可怖者"等：以前面所说的本尊瑜伽为先导，得到金刚念诵口诀的黑行者，［把］"可怖者"——智慧之显现，与"夜之女"——显现增长，合而为一，在阿瓦都底之道中使之稳固并止息。又由殊胜上师的恩德，以自性完全清净的阿瓦都底之形，黑行者足的意成为殊胜。

【按】"智慧之显现"与"显现增长"，相当于《五次第》等所说的"显现、增长、近得"三相中的前二者。这些都是圆满次第中风息入于中脉时的次第，须依灌顶与口授来领受。

（三）"迦诃那要去哪里安住"（第 446–456 句） ​

"迦诃那要去哪里"等：以副歌句，说以自己在［本］处止息而止息：

自己同样呼唤自己等："嘿，黑行者！金刚语以能遍与所遍之形，被大乐所遍满，就是'去'。"由现证吉祥嘿噜嘎续王所说之义，"在何处安住"，就是自己安住［于自身］。

因为一切都是它的自性，所以无论哪些——瑜伽士的意之行境，以意根了知为主的［境］——它们在这里，对［这］法也是平淡的，即远离了它。同样，萨惹哈足也说：

གང་དུ་ཡིད་རླུང་མི་རྒྱུ་ཞིང་། །
ཉི་མ་ཟླ་བ་འཇུག་མེད་དེར། །
རྨོངས་པ་སེམས་ཀྱིས་ངལ་སོ་གྱིས། །
ས་ར་ཧ་ཡིས་མན་ངག་བསྟན། །

意与风不运行之处，日月不进入之处，愚痴的［人啊］，在那里以心休息吧！萨惹哈开示了［这］口诀。

【按】萨惹哈的这首偈颂，与《道歌宝藏》中"心与风不行之处，日月也不进入，愚者啊，在那里休息吧"一类的偈颂意思相同，可与已译的萨惹哈道歌对照。

（四）"三界三个三"（第 457–472 句） ​

以第二句阐明：

"三个三"等：外在的天上、地上、地下，内在的身、语、意，以及昼、夜、时分，要依瑜伽母续等来领会。它们彼此以大乐遍满，所以不缘差别之相，因为瑜伽士在胜义上了知。同样，经中也说：

མཐོ་རིས་ས་སྟེང་ས་འོག་རྣམས།
གཅིག་གི་གཟུགས་གྱུར་སྐད་ཅིག་ལས། །

天上、地上、地下，在一刹那间成为一体之形。

从［这］了知之语，［黑］行者在歌中说了它们的意义：

སུམ་ཅུ་བདུན་དང་དགུ་དང་སུམ་ཅུ་བརྒྱད། །
དེ་རྣམས་དཀྱིལ་འཁོར་གསུམ་ལ་ཁྱད་པར་མེད། །
ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྒྱ་ཆེར་གསུངས་སོ། །

三十七、九与三十八，它们在三坛城中没有差别。

等等，广说。通达一切法的黑行者足说：

བདག་ནི་སྲིད་པའི་རྣམ་རྟོག་གཅོད་པ་པོ། །
ཞེས་གསུངས་སོ། །

我是断除三有分别的人。

【按】"三十七、九与三十八"，意思不明，可能是指身体中脉道或坛城本尊的数目，存疑。"［黑］行者在歌中说"，藏文作"spyod pa pa glu dbyangs zhabs"，可能脱"黑"（nag po）字，存疑。

（五）"凡是来了的，都去了"（第 473–478 句） ​

第三句，说对自己的随赞：

"凡是"等：凡是生起的事物，那些事物都融入了。由上师的恩德，完全了知它们生灭之中世俗谛的自性，所以黑行者足的意成为殊胜、完全清净。同样，经中也说：

སྲིད་པའི་དེ་ཉིད་ཡོངས་ཤེས་ན། །
མྱ་ངན་འདས་ཞེས་བྱ་བར་བརྗོད། །

若完全了知三有的真实，就称为涅槃。

（六）"这里离王宫很近"（第 479–485 句） ​

第四句，随赞道：

"这里"等：呼唤自己："嘿，金刚黑行足！若以五次第为先导，就会极为接近王宫——大乐之城的居民。"同样，龙树足也说：

བསྐྱེད་པའི་རིམ་ལ་ལེགས་གནས་ནས། །
རྫོགས་པའི་རིམ་པ་འདོད་རྣམས་ཀྱི། །
དེ་ཐབས་རྫོགས་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་། །
སྐས་ཀྱི་རིམ་པ་བཞིན་དུ་སྤྲུལ། །

对于善住于生起次第、希求圆满次第的人，正等觉说了这方便，就像梯子的阶级一样。

【按】这首偈颂出自龙树《五次第》的开头，说生起次第与圆满次第的先后关系：先善住于生起次第，才能进入圆满次第，就像登梯要一级一级向上。

九、第八歌：披毛毡者《悲心之船》（第 486–545 句） ​

（一）歌词（第 486–496 句） ​

ལྷ་རྣམས་རོལ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ལ་བའི་ན་བཟའ་ཅན་གྱི་ཞབས་ཀྱིས་ཀྱང་།
སྙིང་རྗེའི་གྲུ་ནི་གསེར་གྱིས་རབ་ཏུ་ཁེངས། །
དངུལ་ལ་གཞག་པའི་གནས་ཉིད་མེད་པར་གྱུར། །
ནམ་མཁའ་བལྟས་ནས་ལ་བ་པ་ཡིས་འགྲོ། །
སྐྱེ་བ་སོང་ནས་སླར་ཡང་ཇི་ལྟར་འབྱུང་། །
གྲུ་ཡི་བརྟོད་ཕུར་ཐོང་ལ་ཉག་ཐག་ཐོང་། །
བླ་མ་དམ་པ་ལ་དྲིས་པ་ཡིས་འགྲོ། །
གྲུ་ཡི་མཇུག་ལ་ཞོན་པས་མཚོན་ཞིང་འགྲོ། །
གྲུ་སྐྱ་མེད་པར་མཉེན་པ་གང་གིས་འགྲོ། །
བྱང་དང་ལྷོ་དག་བཅུམ་ནས་གྲུ་སྣ་ཞོན། །
བདེ་བ་ཆེན་པོའི་གྲོགས་དང་ལམ་དུ་འཛོམ། །

曲调名为"天众游戏"，披毛毡者足所作。

悲心之船装满了黄金，没有放银子的地方。披毛毡者望着虚空而行：生已经去了，又怎么会再来？

拔起船的系桩，放开缆绳；问了殊胜上师而行。坐在船尾，向［四方］张望而行；没有船桨，船夫凭什么行船？

合拢北与南，登上船头；在路上，与大乐之伴相会。

【按】"披毛毡者"（la ba'i na bza' can），即成就者甘巴拉巴（Kambalapāda / Kambalāmbara），因身披毛毡而得名。"天众游戏"（lha rnams rol pa），曲调名。"没有放银子的地方"，注释把"银子"（rūpa，又有"色"的意思）解为色等五蕴（第 502 句），这是双关的密意语。"生已经去了，又怎么会再来"，是说生已断尽，不再受生。"船尾"（gru'i mjug），歌词原文的意思可能是船头，注释解为离开上师口诀而向四方张望的颠倒之行（第 532 句），存疑。"合拢北与南"，注释解为使左右二脉的显现入于中间（第 544 句）。

（二）"悲心之船装满了黄金"（第 497–501 句） ​

心以最胜悲心之喜而满足的披毛毡者足，以悲心的密意语阐明真实义，说：

"黄金"等："悲心的"以密意语，同样，把菩提心称为"船"——要以形象的修辞使他人领会。以那［黄金］为体性，与具一切相的空性一起，由上师恩德的精华充满，而去往大乐之轮。"在海上行"，是呼唤自己：成就阿阇黎披毛毡者足使［船］航行。

【按】"具一切相的空性"（rnam pa thams cad dang ldan pa'i stong pa nyid），是密乘与大手印中常说的空性：不是断灭的空无，而是具足一切显现与功德的空性，与悲心不二。

（三）"没有放银子的地方"（第 502–519 句） ​

"rūpa"等：色、受、想、行、识等，没有差别之处，因为一切都是那真如的自性。它们以第四［喜］的方便，乘船而行。意思是："我成了成就阿阇黎，在一切生中都不会退回。"那也是呼唤自己："披毛毡者足啊，要串习无分别的倾注！"同样，《极无住阐明》中也说：

ཇི་སྲིད་འགའ་ཞིག་རྣམ་པར་རྟོག །
རབ་སྐྱེས་ཡིད་ནི་སྤང་བྱ་སྟེ། །
དེ་སྲིད་དུ་ནི་གཉིས་ཉིད་ཕྱིར། །
གང་ཡང་དགའ་བའི་ངོ་བོ་ཉིད། །
མཆོག་ཏུ་བདེ་བར་བྱེད་པས་སོ། །
དེ་ཡང་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཙམ། །
གང་ཡང་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི། །
དངོས་མེད་དེ་ཡང་དེ་གཉིས་ལ། །
དེ་ཡི་དངོས་པོར་འཛིན་པའི་ཕྱིར། །
མྱ་ངན་འདའ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །
འགའ་ཞིག་ཀྱང་ནི་ཡུལ་ཉིད་ལ། །
རྣམ་པར་མི་རྟོག་བདག་སེམས་ལས། །

只要有任何分别，生起的意就是应当舍弃的，因为那时就有二。凡是喜的体性，因为作最上的乐，那也只是分别。凡是离开贪的无实，那也在二者之中，因为执为它的实物，所以不能涅槃。有些人对于境本身，从无分别的自心……

【按】"rūpa"是歌词原文"银子"（rūpā）一词的音写，梵文 rūpa 又是"色"的意思，注释以此解为色等五蕴。"无分别的倾注"（rnam par mi rtog pa rab tu 'bab pa），可能是说无分别之流的相续不断，存疑。"《极无住阐明》"（rab tu mi gnas pa gsal bar mdzad pa），可能是指某部《无住》论典，出处待考；所引偈颂到第 519 句就中断了，意思不完整，存疑。

（四）人身之船难得（第 520–524 句） ​

同样，《入菩萨行》中也说：

མི་ཡི་གྲུ་ལ་བརྟེན་ནས་ནི། །
སྡུག་བསྔལ་ཆུ་བོ་ཆེ་ལས་སྒྲོལ། །
གྲུ་འདི་ཕྱིས་ནས་རྙེད་དཀའ་བས། །
རྨོངས་པ་དུས་སུ་གཉིད་མ་ལོག །

依靠人身之船，从痛苦的大河中渡过；这船以后难以再得，愚者啊，此时不要睡眠！

【按】这首偈颂出自寂天《入菩萨行论·精进品》。注释引用它，说明"船"也比喻难得的人身。

（五）"拔起系桩，放开缆绳，问上师而行"（第 525–530 句） ​

以另一句，阐明其义：

"系桩"等：首先，对显现的过失，以上师之语生起稳固。"嘿，最胜的瑜伽士"［，是呼唤］。"缆绳"，就是无明之线，要迅速解开，以此而行。以它们显现的殊胜，就会现证无上之法，这里没有疑惑。

（六）"坐在船尾张望，没有船桨"（第 531–542 句） ​

第三句，说离开上师的教诫而成为颠倒：

"船尾"等：走上离喜之道之后，若向四方对能取与所取等分别张望、思量，那时，因为离开了上师之语的船夫，就不能以俱生喜的体性向前航行，去到大乐之轮，又必定落入轮回。同样，黑行者的歌中也说：

དོང་དུ་ལྷུང་ན་ག་པུར་ཉམས་པར་འགྱུར། །
ཞེས་གསུངས་སོ། །

落入坑中，樟脑就失坏了。

凡是再以殊胜上师之语，追求金刚与莲花之乐的人，就会到达轮回之海的彼岸。同样，黑行者在歌中也说：

གང་ཞིག་ཕུག་པས་ཡིད་ཀྱི་རིན་པོ་ཆེ། །
ཉིན་རེ་ཉིན་རེ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་འཕྲོ། །
དེ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་ཆོས་ཀྱི་གནས་ཉིད་ཤེས། །
ཐུབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་དུ་ཅི་ཞིག་གསུངས། །

凡是以［禅定］穿透意之宝的人，日日放射出俱生；以它就了知法的处所，牟尼们还另外说了什么呢？

【按】"离喜"（dga' bral，梵 viramānanda），是四喜中的一种；此处说"走上离喜之道，向四方张望"，是以船偏离航道比喻修行偏离正道，存疑。"樟脑"（ga pur），在密乘中常比喻菩提心（明点），"落入坑中，樟脑就失坏"，比喻菩提心漏失。"追求金刚与莲花之乐"，是圆满次第中有关业手印的表征用语，须依灌顶与口授来理解，不可照字面理解或模仿。"以［禅定］穿透意之宝"（phug pas yid kyi rin po che），"phug pa"字面是"穿透"，也可读作"洞窟"，存疑。

（七）"合拢北与南，与大乐之伴相会"（第 543–545 句） ​

第四句，阐明果：

"北与南"等：左与右两种显现完全进入中间，所以成为道上种种喜的菩提心；完全净化自己的智慧，以"大海"比喻大乐之轮，那时就"相会"了。在那里，"在路上"，自己就会得到对大乐之伴——无我智慧——的拥抱。

【按】"大乐之伴"（bde ba chen po'i grogs），注释解为"无我智慧"，"拥抱"是比喻与空性智慧无二相合的象征语言。

十、第九歌：黑行者《醉象》（第 546–587 句） ​

（一）歌词（第 546–556 句） ​

པ་ཌ་ཧའི་ཚོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ནག་པོ་སྤྱོད་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ཨེ་ཝཾ་ཡི་གེ་བརྟན་བྱས་ཀ་གཉིས་ཉེད། །
རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཁྱབ་བྱེད་འཆིང་བ་སྟོན། །
ཀཱཧྞ་རྩེ་ཞིང་སྦྲང་གི་ཆང་གིས་མྱོས། །
ལྷན་སྐྱེས་ཆུ་སྐྱེས་ཚལ་ཞུགས་སེམས་མེད་གྱུར། །
ཇི་ལྟ་ཇི་ལྟར་གླང་ཆེན་གླང་མོར་ཆགས། །
དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་དེ་ཉིད་ངོས་འགྲམ་འབབ། །
འགྲོ་དྲུག་མཐའ་དག་རང་བཞིན་དག་པ་སྟེ། །
དངོས་དང་དངོས་མེད་ལ་ཆགས་མ་དག་པ། །
སྟོབས་བཅུའི་རིན་ཆེན་ཕྱོགས་བཅུ་རྣམས་སུ་འཕྲོ། །
རིག་པའི་གླང་དབང་ཉོན་མོངས་ཉིད་ཀྱིས་བཙལ། །

曲调名为"帕吒哈之群"，黑行者足所作。

稳固了"埃旺"字，折断了两根柱子，［挣断］种种遍布的束缚。迦诃那游戏着，被蜜酒所醉，进入俱生的莲花园，就成为无心。

就像大象对母象生起贪爱，那样，那真如就从［象的］颊边流下。六趣一切，自性都是清净的；对于有与无，［连毛端许的］不清净也没有。

十力之宝，向十方放射；觉性之象王，［在］烦恼中被寻得。

【按】本歌以"醉象"为表征，"象"注释解为"心"。"折断了两根柱子"（ka gnyis nyed），"nyed"字可能有讹，依注释（第 559 句"昼夜之智慧二柱"）及歌词原文的意思，译为"折断"，存疑。"［挣断］种种遍布的束缚"，藏文作"'ching ba ston"（显示束缚），可能有讹，依上下文译为"挣断"，存疑。"真如从［象的］颊边流下"（ngos 'gram 'bab），是借用发情期的大象颊边流出颞液（象醉之液）的现象，比喻真如之"酒"涌流。"觉性之象王，［在］烦恼中被寻得"（rig pa'i glang dbang nyon mongs nyid kyis btsal），句义不很清楚；歌词原文的意思可能是"觉性之象不经烦恼而被调伏"，存疑。

（二）"稳固埃旺，折断两柱，被蜜酒所醉"（第 557–571 句） ​

遍满喜之聚的那位——黑行者歌者足，以"心之象"的密意语，以真实义之形相的相续，说：

"埃旺字"等：vaṃ 字是月的显现，e 字是日；二者——昼与夜的智慧二柱——使之［融合］，成为无显现；以金刚念诵，除去其他种种作用者——阿瓦都底的能遍之遮障——之后，以那三者无所缘之酒的饮用，而极为沉醉。对于有之识，［这是］以象王之行的足所说的。"莲花园"：去到大乐的莲花园，就以无分别而游戏。同样，圣龙树足也说：

ཕྱི་རོལ་གང་དེ་བདེན་མེད་རང་བཞིན་བྲལ། །
ཤེས་པ་ཡང་ནི་ཕྱི་རོལ་དོན་བཞིན་ནོ། །
གང་ཞིག་སྟོང་པར་ཡོངས་སུ་རྟོག་བྱེད་ན། །
དེ་ཡང་སྟོང་ཉིད་འདོད་པ་འབའ་ཞིག་མིན། །
དེ་ཉིད་ཡོངས་སུ་རྟོག་པའི་དངོས་ཚོགས་ནི། །
དེ་ཉིད་མེད་ལ་དེ་ཉིད་གཅིག་པའི་བློས། །
སྒྱུ་མའི་གར་མཁན་གར་གྱི་བྱ་བ་ལ། །
གར་མཁན་རྣལ་འབྱོར་དབང་ཕྱུག་རྩེ་བར་བྱེད། །

外境，无实而离自性；识，也如外境一样。若有人遍计为空，那也不只是求空性。遍计真实的诸事物之聚，以无真实而真实为一的心，在幻化舞者的舞蹈之事中，舞者——瑜伽自在——游戏。

【按】"二者——昼与夜的智慧二柱——使之［融合］"（gnyis po nyin mo dang mtshan mo'i shes rab ka ba gnyis mnyes nas），"mnyes"字意思不很确定，可能是"揉合、压碎"，存疑。"对于有之识，［这是］以象王之行的足所说的"（第 561 句），句义不很清楚，存疑。第 564–571 句所引龙树的偈颂，出处待考，后四句的意思也不很清楚，存疑。

（三）"大象对母象生起贪爱"（第 572–574 句） ​

以另一句说那［真实］：

"就像"等：就像外在的大象，因对母象的贪爱而沉醉狂奔；同样，以对薄伽梵无我母的贪爱，心——象王黑行者足——的真如之酒就涌流而下。

【按】"无我母"（bdag med ma），是喜金刚的佛母，象征证悟无我的智慧。"对无我母的贪爱"，是以情爱比喻心对空性智慧的趣入，是象征语言，不可照字面理解。

（四）"六趣一切，自性清净"（第 575–584 句） ​

因此，以第三句说有与无的所缘：

"六趣"等：卵生、胎生、湿生、化生的天、阿修罗等六趣［众生］，在瑜伽自在［看来］，一切事物以自性完全清净，连发尖许的不清净也没有。同样，中观论中也说：

འདི་ལ་བསལ་བྱ་ཅི་ཡང་མེད། །
གཞག་པར་བྱ་བ་ཅུང་ཟད་མེད། །
ཡང་དག་ཉིད་ལ་ཡང་དག་ལྟ། །
ཡང་དག་མཐོང་ན་རྣམ་པར་གྲོལ། །

此中没有任何可以去除的，也没有丝毫可以安立的；于真实中观真实，见到真实就解脱。

【按】这首偈颂是大乘论典中著名的偈颂，见于《宝性论》与《现观庄严论》等，说一切法本来清净，无可增减，见其本来面目即得解脱。注释称之为"中观论"。

（五）"十力之宝，向十方放射"（第 585–587 句） ​

以第四句说善根成熟之相：

"十力"等：十力、无畏等功德——真如之宝——遍满十方；它是由体验串习之力而放射的。所以，以真如之宝的威力，无明之象王的无贪之醉，从何处［生起］……

【按】第 587 句"无明之象王的无贪之醉，从何处［生起］"（ma rig pa'i glang po che'i dbang po ma chags pa'i myos pa gang las so），句义不完整，可能有脱文，存疑。"十力"（stobs bcu），是佛的十种智力；"无畏"，是佛的四无所畏。

十一、第十歌：黑行者《栋毗女》（第 588–657 句） ​

（一）歌词（第 588–602 句） ​

དེ་ཤ་ཁ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ནག་པོ་སྤྱོད་པའི་ཞབས་ཀྱིས་སོ། །
གྲོང་ཁྱེར་ཕྱི་རོལ་གཡུང་མོ་ཁྱོད་ཀྱི་ཁྱིམ། །
རེག་གིན་རེག་གིན་འགྲོ་དེ་བྲམ་ཟེའི་བུ། །
ཀྱེའི་གཡུང་མོ་ཁྱོད་དང་མཉམ་འགྲོགས་བྱ། །
ཀཱཧྞ་ཐོད་པའི་རྣལ་འབྱོར་སྐྱུག་བྲོ་སྤངས། །
གཅིག་ཉིད་པད་འདབ་དྲུག་ཅུ་རྩ་བཞི་ལ། །
དེར་གནས་གཡུང་མོ་གར་བྱེད་པ་པུ་ལཱིའི། །
བདག་གིས་གཡུང་མོ་ཁྱོད་ལ་བདེན་དངོས་དྲིས། །
འོང་དང་འགྲོ་བ་གང་གི་གྲུ་ལ་བྱེད། །
རྒྱུད་འཚོང་གཡུང་མོ་གཞན་ཡང་མེ་ཏོག་སྟེགས། །
ཁྱོད་ཀྱི་ཆེད་དུ་འདམ་བུའི་སྟན་གཞག་གོ། །
ཀྱེ་ཁྱོད་གཡུང་མོ་བདག་ནི་ཀ་པཱ་ལི། །
ཁྱོད་ཀྱི་ཆེད་དུ་བདག་གི་རུས་ཕྲེང་བཅས། །
རྫིང་བུ་བཅོམ་ནས་གཡུང་མོ་པད་རྩ་ཟོས། །
གཡུང་མོ་བླངས་ནས་བདག་གི་ཕ་རོལ་གསོད། །

曲调名为"德夏迦"，黑行者足所作。

栋毗女啊，你的家在城外；那婆罗门子弟，［怕沾染，］边碰边躲地走过。嘿，栋毗女，我要与你同行！迦诃那是骷髅瑜伽士，已经舍弃了厌恶。

一朵莲花，有六十四瓣，住在那里的栋毗女在跳舞。栋毗女啊，我向你问真实之事：你乘着谁的船来来去去？

卖线的栋毗女，还［卖］花篮；为了你，我铺下芦苇的坐垫。嘿，栋毗女，我是骷髅者；为了你，我戴上骨鬘。

栋毗女毁了池塘，吃了莲根；我要娶了栋毗女，杀死我的彼方。

【按】"栋毗女"（g.yung mo，梵 ḍombī），是印度的贱民种姓女子，以编织竹器、歌舞为业，住在城外，被视为"不可触者"。在行歌中，栋毗女象征中脉（阿瓦都底）与证悟无我的智慧，注释解为"无我母"。"婆罗门子弟边碰边躲地走过"（reg gin reg gin 'gro），歌词原文的意思是婆罗门怕被贱民沾染而躲闪着走过，注释解为菩提心从宝珠之根上行（第 607 句）。"骷髅瑜伽士"（thod pa'i rnal 'byor，梵 kāpālika），是以骷髅、骨饰为标志、行于尸林的密乘行者。

本歌以与贱民女子相爱为表征，注释把一切都解为圆满次第与无我智慧的修持，是象征语言，绝不可照字面理解或模仿。"杀死我的彼方"（bdag gi pha rol gsod），意思不很清楚，可能是比喻断除我执或二取，存疑。

（二）"你的家在城外，婆罗门子弟边碰边躲地走过"（第 603–609 句） ​

证悟真实义——无我之法——的黑行者足，以"栋毗女"之语，用密意语说：

"城"等：［说"城外"，］是因为不可触的结合；"栋毗女"，要领会为完全清净的阿瓦都底——无我母。"婆罗门"：从婆罗门吽字种子所生，由动摇的结合，心就是"婆罗门之子"。

得到口诀的瑜伽士，［他的］菩提心——世俗精液之形——从宝珠之根，触着触着离喜，"你去了"——嘿，向无我母之城。那［城］，要了知为外在色等的聚集。由于［它］不是诸根的行境，依上师的口诀，"你的家"，就是大乐之轮——我，成就阿阇黎黑行足，证悟了［它］。

【按】"吽字种子"，是本尊瑜伽中观想心识的种子字。"世俗精液之形""离喜"等，都是圆满次第中有关明点与四喜的表征用语，只能在具德上师座前依灌顶与口授领受，不可照字面理解或模仿。

（三）"我要与你同行，已经舍弃了厌恶"（第 610–615 句） ​

"嘿，栋毗女"等：嘿，栋毗女——无我母，你与我要一起相拥。在任何相似的处所，我都离开了厌恶、羞耻等过失。所以我恒常不断地持［你］，得到以方便与智慧为体性的大手印悉地。就像《吉祥喜金刚》中也说：

ཐབས་དང་ཤེས་རབ་བདག་ཉིད་རྒྱུད། །
དེ་ལ་བདག་གིས་བཤད་ཀྱིས་ཉོན། །

以方便与智慧为体性的续，我将要宣说，请听！

【按】"离开了厌恶、羞耻等过失"，是密乘行者超越净秽分别的表征；"方便与智慧为体性"，是《喜金刚续》对"续"的定义。

（四）"一朵莲花，六十四瓣，栋毗女在跳舞"（第 616–620 句） ​

以第二句说串习的处所：

"一"等：在化身轮，具有六十四瓣的莲花，与住在那里的薄伽梵无我母一起成为一味，以大贪之喜极为悦意，黑行者就跳舞。同样，《吉祥喜金刚》中也说：

གར་ནི་ཧེ་རུ་ཀ་གཟུགས་ཀྱིས། །
རྗེས་དྲན་ཐོབ་པ་སྦྱོར་བ་ལས། །

舞蹈，以嘿噜嘎之形，从得到随念的结合……

【按】所引《喜金刚续》的偈颂只引了两句，意思不完整，存疑。"化身轮"，即脐轮。

（五）"你乘着谁的船来来去去"（第 621–629 句） ​

以第三句，使对无我母的证悟稳固：

"嘿，你"等：嘿，无我母！我以真实事物之自性的心念问你：一切法都是无我的，你以哪一条世俗菩提心之船的道路来来去去呢？意思是：你并不［来去］——因为一切都以俱生为体性。同样，《吉祥喜金刚》中也说：

དེ་ཕྱིར་འགྲོ་ཀུན་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས། །
ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ངོ་བོར་བརྗོད། །
ངོ་བོ་ཉིད་ནི་མྱ་ངན་འདས། །
རྣམ་དག་རྣམ་པའི་སེམས་ཉིད་དོ། །

因此，一切众生都是俱生，称为俱生的体性；体性就是涅槃，是清净之相的心性。

（六）"卖线的栋毗女，还卖花篮"（第 630–634 句） ​

以第四句，说一切法是无我的体性：

"线"等："线"（rgyud），在 bhaga 莲花之处，是无明的自性。"花篮"，是它的花瓣上的境之显现。它们，以上师足的恩德，你要完全舍弃"出卖自己"——嘿，无我母！所以，就像舞者一样，为了你，要以轮回的库藏完全舍弃［它们］。

【按】"rgyud"，藏文兼有"线、织线"与"续、相续"的意思，注释以此作密意的解释。"bhaga 莲花"，是密乘中对佛母莲花（智慧）的表征用语。"要以轮回的库藏完全舍弃"（'khor ba'i mdzod dag gis ... yongs su spang bar bya），句义不很清楚，存疑。

（七）"我是骷髅者，为你戴上骨鬘"（第 635–645 句） ​

以第五句，明白地说瑜伽自在的行持：

"嘿，你"等：嘿，栋毗女，以那无我母的自性，善妙者啊，由殊胜上师的恩德，我了知了你。我也受持骷髅者的行持："kaṃ"是你的乐，"pā"是能护持。所以，为了你，我黑行者受持六如来之轮、耳饰、项饰、骨饰的行持，以不依外在的咒与续的［方式］，行五部的威仪。同样，黑行者足也说：

གལ་ཏེ་སྔགས་རྒྱུད་ཅུང་ཟད་ཅིག་མེད་པར། །
རང་གི་ཆུང་མ་བླངས་ནས་རྩེ་བར་བྱེད། །
རང་ཁྱིམ་ཆུང་མ་ཇི་སྲིད་མ་དག་པ། །
དེ་སྲིད་རིགས་ལྔའི་སྤྱོད་ལམ་གལ་ཏེ་ཅི། །

若没有一点咒与续，取了自己的妻子而嬉戏；只要自家的妻子还不清净，那时，五部的威仪又有什么用呢？

【按】"kaṃ 是你的乐，pā 是能护持"，是对"骷髅者"（kapāla）一词的拆字释义：kaṃ 意为乐，pā 意为护，即能护持大乐者。"六如来之轮、耳饰、项饰、骨饰"，是嘿噜嘎与骷髅行者的六种骨饰，象征六度或六部如来。

第 642–645 句所引黑行者的偈颂，见于黑行者的《道歌宝藏》，"自己的妻子"在大手印传统中通常解为本具的心性或无我智慧——"自家的妻子还不清净"，即自心还未证悟，那时外在的种种威仪都无用。这是象征语言，不可照字面理解。

（八）"栋毗女毁了池塘，吃了莲根"（第 646–656 句） ​

以第六句，说栋毗女的两种差别：

"池塘"等：以上师的恩德［而知］，极为下劣的那位，就是不完全清净的阿瓦都底栋毗女。"池塘"，就是身体的池塘。在那里，以世俗精液的体性"杀死"根本——真如菩提心，就是我使它成为无自性。同样，外道的论典中也说：

གང་ཞིག་སྔགས་ཀྱིས་བྱིན་བརླབས་ཆུ། །
སྣོད་ཀྱི་ཁྱད་ཀྱིས་བསྐུར་བ་འཐོབ། །
སྦྲུལ་གྱི་ཁ་རུ་མིད་གྱུར་ན། །
ཉ་ཕྱིས་ལས་སྐྱུགས་མུ་ཏིག་གི། །

被咒语加持过的水，依器皿的差别而得到灌注：若落入蛇口［就成毒］，［若落入］蚌壳，就吐出珍珠。

【按】"栋毗女的两种差别"，可能是指清净与不清净的阿瓦都底，存疑。所引的"外道论典"偈颂，是印度常见的格言：同一滴雨水，落入蛇口成为毒液，落入蚌中成为珍珠，比喻同一法依根器而有不同的结果。这里的"杀死"，是象征语言，不是字面上的行为。

（九）附记：未解释的歌（第 657 句） ​

那地巴足与栋毗巴足的"空"等歌，［这里］没有解释。

【按】这句是注释者（或藏译者）的附记，说明有几首歌在此没有注释。那地巴（nA DI pa）与栋毗巴（Dombi pa），都是成就者的名字；所说"空"等歌，具体指哪几首，存疑。

十二、第十一歌：黑行者《骷髅行者》（第 658–693 句） ​

（一）歌词（第 658–668 句） ​

པ་ཌ་ཧ་མཉྫ་རི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ནག་པོ་སྤྱོད་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ནཱ་ཌི་ནུས་ལྡན་བརྟན་གཟུང་ཁ་ཊྭཱཾ་ག །
གཞོམ་མེད་ཌ་མ་རུ་སྒྲོགས་དཔའ་བོའི་གདངས། །
ཀཱཧྞ་ཐོད་ཅན་རྣལ་འབྱོར་ཞུགས་ནས་སྤྱོད། །
ལུས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཞེས་བྱར་རིགས་གཅིག་སྤྱོད། །
ཨཱ་ལི་ཀཱ་ལི་དྲིལ་བུ་རྐང་གདུབ་ཅན། །
ཟླ་བ་ཉི་མ་རྣ་བའི་རྒྱན་དུ་བྱས། །
འདོད་ཆགས་ཞེ་སྡང་གཏི་མུག་ཐལ་བས་བྱུགས། །
མཆོག་གི་ཐར་ཐོབ་མུ་ཏིག་དོ་ཤལ་བཅངས། །
སྒྱུག་མོ་ཨ་ནེ་སྐུད་པོ་ཁྱིམ་དུ་གསོད། །
མ་ནི་གསོད་པས་ཀཱཧྞ་ཀ་པཱ་ལི། །

曲调名为"帕吒哈之穗"，黑行者足所作。

稳固地持住具力之脉——天杖；不可摧毁的手鼓响起，［是］勇士之调。迦诃那骷髅瑜伽士进入［禁行］而行，在名为"身体之城"的［城中］，以一种姓而行。

阿梨与迦梨，是铃铛与脚镯；以月亮与太阳作为耳饰；以贪、嗔、痴之灰涂身；戴着最胜解脱的珍珠项链。

在家中杀死了婆婆、姑母与小叔；杀死了母亲，所以迦诃那是骷髅者。

【按】"天杖"（kha TwAM ga，梵 khaṭvāṅga），是嘿噜嘎与骷髅行者所持的法器。"一种姓"（rigs gcig），即超越种姓分别。"阿梨与迦梨"，即元音与辅音，象征左右二脉、月与日。

"在家中杀死了婆婆、姑母与小叔；杀死了母亲"，是象征的语言，注释解为制伏意与风、使诸识之风与无明成为无自性（第 681–684 句），绝不是字面上的杀害行为。"姑母"（a ne）、"小叔"（skud po），是丈夫一方的亲属，歌词原文中是婆家诸人，都是象征束缚心的种种风息与分别。

（二）"稳固持住具力之脉，手鼓响起"（第 669–673 句） ​

以最胜大乐而威严的黑行者，又为了如实证悟胜义而说：

"nāḍī"等：在三十二脉中，其中具力之脉，就是主要的阿瓦都底；以殊胜喜的体性，由上师的恩德，要在宝珠之根持住。

"khaṭvāṅga"："kha"是空性，以光明真正触及俱生。手鼓之声，以不可摧毁之音、勇士之调，宣说空性的狮子吼，所以黑行者是骷髅者。进入身体之城而游行，就是以吞食烦恼的方式，以一种姓的威仪而行走。

【按】"nāḍī"，是梵文"脉"。"三十二脉"，是《喜金刚续》等所说的身中主要脉道。"kha 是空性"，是对 khaṭvāṅga 一词的拆字释义，kha 在梵文中有"虚空"的意思。

（三）"阿梨迦梨是铃铛脚镯，日月是耳饰"（第 674–675 句） ​

以第二句说瑜伽士的饰品：

"阿梨"等：首先，瑜伽自在以金刚念诵净化的月与日等，作为铃铛与脚镯等瑜伽士的饰品。

（四）"以贪嗔痴之灰涂身"（第 676–679 句） ​

以第三句说瑜伽士的饰品：

"贪"等：它们同样以大乐之贪的火，焚烧贪与嗔等；以那些灰涂在身上，又以金刚萨埵的自性缘自身，以最胜解脱的珍珠装饰而行走。

【按】"以贪嗔痴之灰涂身"，是骷髅行者以尸灰涂身的行持，注释解为以大乐智慧之火焚尽三毒，以其"灰"为饰，即三毒已转为智慧。

（五）"杀死了母亲，所以是骷髅者"（第 680–693 句） ​

以第四句说骷髅者的行持：

"杀"等：就是前面所说的风。要领会为：在那里，控制意与风，［以及］眼根等识之风的种种作用。在那里，也使无明成为无自性，以如幻的方式受用方便与智慧的无别，就是黑行者；以利益众生之心，作为金刚骷髅者而游荡。同样，乌达足也说：

སེམས་ཅན་རྡོ་རྗེ་འཛིན་དང་འགྲོ་བ་ཡི། །
བུད་མེད་ཐོད་པ་ཅན་གྱི་ཆུང་མ་མཚུངས། །
ང་རྒྱལ་དང་བཅས་ཧེ་རུ་ཀ་གཟུགས་དེས། །
བཅོམ་ལྡན་གང་ཞིག་བདག་ནི་དབྱེ་བ་མེད། །
ཇི་ལྟར་དཔལ་གྱི་པདྨའི་མྱོས་བྱེད་དང་། །
གོ་ཀུ་ད་ཧ་ནར་བྱས་གུས་པར་གྱིས། །
འདི་ཡིས་ཐམས་ཅད་བློ་གྲོས་དབང་པོ་རྣམས། །
རྩེ་གཅིག་ཡིད་ཀྱི་རྣལ་འབྱོར་དབང་ཕྱུག་འགྲུབ། །

有情、持金刚与众生的女人，与骷髅者的妻子相等；以具［本尊］慢的嘿噜嘎之形，我与薄伽梵没有差别。如吉祥的莲花之醉者与"郭古达哈"，要恭敬地作；以此，一切具慧者，以一心之意成就瑜伽自在。

【按】这里注释明确把歌词中的"杀死"解为制伏风息、使识与无明成为无自性，是象征语言，不是字面上的行为。"乌达足"（da u Da'i zhabs / u Da'i zhabs），可能是某位成就者，生平不详，存疑。所引偈颂中"郭古达哈"（go ku da ha），音写，意思不明；整首偈颂的意思也不很清楚，存疑。

十三、第十二歌：黑行者《悲心棋局》（第 694–736 句） ​

（一）歌词（第 694–704 句） ​

རྔ་བོ་ཆེ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུའི་དབྱངས་ནག་པོ་ཞབས་ཀྱིའོ། །
སྙིང་རྗེའི་རྒྱལ་མཚན་རྒྱན་པོ་རྩེ་བར་བྱེད། །
བླ་མའི་གསུང་གིས་སྲིད་པའི་སྟོབས་ལས་རྒྱལ། །
ཕྱོགས་སུ་ཌུ་ཨ་བསྐུལ་ན་རྒྱལ་པོ་ལ། །
ཕན་ཐབས་ཀཱཧྞ་རྒྱལ་བའི་ཕོ་བྲང་ཉེ། །
དང་པོར་མི་རེང་བཏོན་ན་གསོད་པར་འགྱུར། །
གླང་ཆེན་བཏོན་ནས་སྐྱེ་བོ་ལྔ་དང་རྩེས། །
བློ་ཡིས་རྒྱལ་པོ་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་འདས། །
ངེས་པར་བྱས་པས་སྲིད་པའི་དཔུང་ལས་རྒྱལ། །
ཀཱཧྞས་སྨྲས་པ་བདག་ནི་བདེ་མཆོག་བཟང་། །
རེ་མིག་དྲུག་ཅུ་རྩ་བཞི་རྩིས་ནས་ལེན། །

曲调名为"大鼓"，黑行者足所作。

在悲心的［棋盘］上下棋游戏；依上师之语，胜过了三有的力量。在一方逼走了"双卒"，对于王，［有］利益的方法——迦诃那离胜者之宫很近了。

首先拿掉"米仁"，就会被杀；拿掉了象，与五人［对］弈；以"宰相"使王完全涅槃［被将死］。由于确定［地下］了，胜过了三有的军队。

迦诃那说：我［下的是］善妙的胜乐，计算着六十四格而取［胜］。

【按】本歌以印度的棋戏（象棋的前身，caturaṅga）为表征："六十四格"即棋盘，"象""宰相"（blo，即梵 mati，宰相、谋臣）"王""卒"等是棋子，"使王完全涅槃"即"将死"对方的王。藏文"rgyan po"一般指赌戏，这里依歌词原文译为"下棋"。

"双卒"（Du a），音写，可能是棋子名，存疑。"米仁"（mi reng），可能是"卒"或某种棋子的名称，注释另有密意的解释（第 724 句），存疑。"与五人［对］弈"，注释解为舍弃五蕴、五境的游戏（第 724 句）。"善妙的胜乐"（bde mchog bzang），歌词原文的意思可能是"下一步好棋"，注释读作"胜乐"（Saṃvara），存疑。

（二）"在悲心的棋盘上下棋，胜过三有的力量"（第 705–709 句） ​

又对那［真实］，以这样的义理——下棋——的密意语，黑行者足明白地说：

"悲心的"：要以自加持之心的体性，了知为心。"胜"：要了知它的所依——三摩地的障碍，即七种过失；胜过它们，就称为"无所缘"。

"下棋"：在密咒之理的秘密中，第四喜的力量；同样，菩提心依金刚上师的口诀，金刚与莲花真正平等结合，二者为一，以此不断地结合喜而嬉戏，就是从"有"之力——境显现之力，以及烦恼之力中，我们黑行者得胜了。

【按】"三摩地的七种过失"（ting nge 'dzin gyi sgrib pa skyon bdun），具体所指待考，存疑。"金刚与莲花真正平等结合"，是圆满次第中有关业手印的表征用语，须依灌顶与口授来理解，不可照字面理解或模仿。

（三）"逼走双卒，离胜者之宫很近"（第 710–722 句） ​

以"稳固"句阐明：

"逼走"等：首先，同样以金刚念诵的次第［止息］两种显现，"逼走"就是断除。又，"王"：是以对无明之心有益者的方便；在贪的末尾，殊胜喜生起的时候，菩提心不变，以口诀的殊胜喜，黑行者亲自摧毁了王宫。同样，乌达足也说：

ཆགས་པའི་མཐའ་མར་ཁྱད་པར་དགའ་འཛུག་པ། །
བསམས་པ་ཡིས་ནི་རང་བཞིན་གནས་པར་བྱེད། །
གང་ཞིག་ཤེས་པའི་ཡིད་ནི་རབ་ཏུ་འཇུག །
གཞན་ཡང་རླུང་དག་འགོག་པར་གྱུར་པ་ཡིས། །
གང་ལ་དུས་དེ་གཞན་དུ་འབྱུང་མི་འགྱུར། །
བདེ་བ་མངོན་སུམ་ཕ་རོལ་དེ་ཡིས་གནས། །
དེ་ལ་རང་གི་ཉམས་མྱོང་གང་དེ་སླར། །
ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོའི་དངོས་གྲུབ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། །

在贪的末尾插入殊胜喜，以思维使之住于自性；凡是能知之意，就极为趣入。又以风的止息，那时，［心］不会在他处生起；以此住于安乐现前的彼岸。在那里，自己的那种体验，又是为了成办大手印悉地。

【按】"离胜者之宫很近""摧毁了王宫"，歌词说"很近"，注释说"摧毁"（nye bar 'joms pa），两者的关系不很清楚，存疑。"在贪的末尾插入殊胜喜"，是圆满次第中有关四喜的表征用语，须依灌顶与口授来理解。第 715–722 句所引的偈颂，意思不很清楚，这里只照原文译出，存疑。

（四）"拿掉米仁，拿掉象，与五人对弈"（第 723–724 句） ​

以第二句，说以串习而极为前行：

"首先"等："米仁"以密意语，以一百六十种自性，依金刚念诵的次第，首先使之成为无自性；然后，"象"：瑜伽自在的真如之心——象王，舍弃了五蕴的自性、五境的张扬与"作我"等的赌戏，现证无我。

【按】"一百六十种自性"（drug cu lhag pa brgya'i rang bzhin），可能指密乘中所说的"一百六十种分别自性"（八十种自性分别的二倍等），具体所指待考，存疑。

（五）"以宰相使王完全涅槃，胜过三有之军"（第 725–733 句） ​

以第三句阐明那［义理］：

"以宰相"（blo）：要触及智慧——般若波罗蜜多母。"对王"：使烦恼所生的心，生起完全的涅槃。所以，从"三有之军"——事物之城的力量，即色等诸境——中，作完了自己的一切事，所以我得胜了。同样，龙树足也说：

གང་གི་སེམས་ཀྱིས་བྱིས་དེ་རྣམས། །
འཁོར་བ་ཉིད་དུ་འཆིང་བར་འགྱུར། །
རྣལ་འབྱོར་སེམས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ནི། །
བདེ་བར་གཤེགས་པའི་གོ་འཕང་འགྱུར། །

凡夫以他们的心，被束缚在轮回之中；瑜伽士以那同一个心，得到善逝之位。

【按】"blo"，藏文兼有"智慧"与（棋戏中的）"宰相"的意思，注释以此解为般若智慧。"使王完全涅槃"，在棋戏中就是"将死"对方的王，注释解为烦恼之心入于涅槃。

（六）"计算着六十四格而取胜"（第 734–736 句） ​

以第四句，说对我瑜伽士之位的随赞：

"说"等：是黑行者所说的。"胜乐"：以如实之心念的密意，使六十四格安住于化身轮，自己执持自心的光明。

【按】"六十四格"，注释解为化身轮（脐轮）的六十四脉瓣，与第三歌的"六十四刻"、第十歌的"六十四瓣莲花"相应。

十四、第十三歌：黑行者《三归之船》（第 737–789 句） ​

（一）歌词（第 737–747 句） ​

འདོད་པ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ནག་པོ་ཞབས་ཀྱིའོ། །
སྐྱབས་གསུམ་གྲུར་བྱས་གཞོན་ནུ་མ་རྣམས་བརྒྱད། །
རང་ལུས་སྙིང་རྗེ་སྟོང་པའི་ཆུང་མ་ཅན། །
སྲིད་མཚོ་ལས་སྒྲོལ་སྒྱུ་མ་རྨི་ལམ་བཞིན། །
དབུས་སུ་རྫིང་བཅས་ཆུ་རླབས་ཡོང་མི་ཤེས། །
དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལྔ་ཡིས་མཉེན་པ་བྱས། །
ཀཱཧྞ་ལུས་ནི་སྒྱུ་འཕྲུལ་ལས་སྒྲོལ་བྱེད། །
དྲི་རེག་རོ་ནི་ཇི་ལྟ་དེ་ལྟའོ། །
གཉིད་ནི་མེད་ཀྱང་རྨི་ལམ་དེ་བཞིན་ནོ། །
སེམས་ཀྱིས་མཉེན་པས་སྟོང་ཉིད་གྲུར་འཇུག་ལ། །
ཞོན་ནས་ཀཱཧྞ་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་གྲོགས། །

曲调名为"如意施"，黑行者足所作。

以三归依为船，［有］八位童女；自己的身体，以悲心与空性为妻。渡过三有之海，就像幻化与梦一样；中间有池塘，却不知有波浪。

以五如来为船夫，迦诃那之身从幻化中渡过。香、触、味，如其所是；虽然没有睡眠，却如同梦境。

以心为船夫，进入空性之船；乘上［船］之后，迦诃那［成为］大乐之伴。

【按】"八位童女"（gzhon nu ma rnams brgyad），注释解为体验"佛之自在等"八种功德之乐（第 754 句），即八自在功德的象征，不是指真实的人。"以悲心与空性为妻"，是说悲空双运，是象征语言。"如意施"（'dod pa sbyin pa），曲调名。

（二）"以三归依为船，以悲空为妻"（第 748–754 句） ​

为了显示所说之义，以另一首歌说：

"三归依"等："三"，是身、语、意；"意"，就是融入于第四［喜］之中的那个。在那里，要以"船"的密意语，来观察大乐之身。所以，空性与悲心为一，就是"自身"——以双运的体性，即以大乐之身。"八位童女"，是体验佛的自在等的安乐。

【按】这里注释把"三归依"解为身、语、意三门融入第四喜，与一般显教所说的皈依佛、法、僧不同，是密乘的解释。

（三）"渡过三有之海，如幻如梦，不知有波浪"（第 755–770 句） ​

以副歌句，随赞第四［喜］的方便：

"渡过"等：以那方便之船，黑行者从三有之海中渡过。以幻化的自性与梦为比喻；"中间的池塘"：在身中，最胜喜——自加持之心的"波浪"，是带着动摇、享受安乐的自性；在这里，连自己的感受也不缘取。同样，龙树足在《极无住阐明》中也说：

ཇི་སྲིད་འགའ་ཞིག་རྣམ་པར་རྟོག །
རབ་སྐྱེས་ཡིད་ནི་སྤང་བྱ་སྟེ། །
དེ་སྲིད་དུ་ནི་གཉིས་ཉིད་ཕྱིར། །
གང་འདིར་དགའ་བའི་ངོ་བོ་ཉིད། །
མཆོག་ཏུ་བདེ་བར་བྱེད་པའོ། །
དེ་ཡང་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཙམ། །
གང་ཡང་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི། །
དངོས་མེད་དེ་ཡང་དེ་གཉིས་ལ། །
དེ་ཡིས་དངོས་པོར་འཛིན་པའི་ཕྱིར། །
མྱ་ངན་འདའ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །
འགའ་ཞིག་ཀྱང་ནི་ཡུལ་ཉིད་ལ། །
རྣམ་པར་མི་རྟོག་བདག་སེམས་ལས། །

只要有任何分别，生起的意就是应当舍弃的，因为那时就有二。在这里，凡是喜的体性，是作最上的乐，那也只是分别。凡是离开贪的无实，那也在二者之中，因为由它执为实物，所以不能涅槃。有些人对于境本身，从无分别的自心……

【按】第 759–770 句的偈颂，与第三部分（第八歌注释）第 508–519 句所引的《极无住阐明》偈颂几乎完全相同，文字稍有出入；这里注明作者是龙树，可知《极无住阐明》被归于龙树名下，存疑。偈颂到"从无分别的自心"就中断了，意思不完整，与前引相同。

（四）"以五如来为船夫"（第 771–779 句） ​

以第二句，说蕴的完全清净：

"五如来"等：要了知自身平等地就是清净的五如来之体性。持大乐之船，自己呼唤自己："嘿，黑行足！要遮止如幻网所作的蕴、界等境之海！"同样，《苏达格》中也说：

ཕུང་པོ་དང་ནི་ཁམས་དང་དེ་བཞིན་དབང་པོ་རྣམས། །
ལྔ་ཉིད་ལྔ་ཉིད་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་བྱས་པ་ལས། །
རེ་རེ་ཡང་ནི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་བྱིན་གྱིས་བརླབས། །
འཁོར་བའི་ལས་རྣམས་གང་ལས་འབྱུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར། །

蕴、界与诸根，各各分为五，每一个也都被如来所加持；轮回之业，又从哪里生起呢？

【按】"五蕴即五如来"，是密乘中常说的蕴清净：色蕴为毗卢遮那，受蕴为宝生，想蕴为阿弥陀，行蕴为不空成就，识蕴为不动（各传承配法略有不同）。"《苏达格》"（sU ta ke），音写，所指何书待考，存疑。

（五）"香触味如其所是，无睡而如梦"（第 780–787 句） ​

以第三句，为了无疑地证悟，说修习的清净：

"香"等：对外在的香、味、触等境，如其所是那样，由证悟一切法的体性，各别地离开了睡眠与昏沉；在醒觉的状态中，也像梦境一样各别明了。同样，经中也说：

གཉིད་ལོག་རབ་ཏུ་སད་ནས་དོན་ལ་དབྱེ་བ་མེད། །
རྨི་ལམ་འབྲས་བུ་མངོན་འདོད་ཡང་དག་རྟོག་བྱེད་པ། །
ཉིན་དང་མཚན་དུ་རྨི་ལམ་དང་ལྡན་སྐྱེ་བོ་རྣམས། །
རབ་ཏུ་འབད་པ་ཆེན་པོས་ཡུན་ནི་རིང་པོས་བསྒྲུབ། །

从睡眠中完全醒来，于义理没有差别；希求梦果现前而作正确分别的［人］，［以及］日夜都在梦中的众生，以极大的精勤，长久地修成。

【按】"无睡而如梦"，是说在醒时也了知一切显现如梦如幻，这是大手印与那洛六法中"梦瑜伽""幻身"的要义。第 784–787 句所引的经文，意思不很清楚，存疑。

（六）"以心为船夫，乘空性之船，成大乐之伴"（第 788–789 句） ​

以第四句，随赞道：

"以心"等：在具一切相之空性之船的道路上，与［心］生起执持的粗重心相伴，黑行足走向与大乐之洲相同［之处］。

【按】"与［心］生起执持的粗重心相伴"（sems gdos pa 'dzin par yang dag par bskyed pa dang 'grogs te），句义不很清楚，存疑。

十五、第十四歌：栋毗巴《摆渡》（第 790–824 句） ​

（一）歌词（第 790–800 句） ​

དྷ་ནི་སཱི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ཌོམྦི་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
གངྒཱ་དང་ནི་ཡ་མུ་ན་དབུས་གཙང་པོ་འབབ། །
དེར་ཞུགས་གདོལ་པའི་བུ་མོ་རོལ་པས་སྒྲོལ་བར་བྱེད། །
བསྐྱོད་ཅིག་ཌོམྦི་ཀྱེའི་བསྐྱོད་ཅིག་ཌོམྦིའི་ལམ་ནི་དྲང་པོ་ལ། །
བླ་མ་དམ་པའི་ཞབས་ཀྱི་དྲིན་གྱིས་སླར་ཡང་རྒྱལ་བའི་ཕོ་བྲང་འགྲོ། །
སྐྱ་བ་འཛིན་པ་ལྔ་ཡིས་གྲུ་འཛུག་སྐུལ་བྱེད་གདང་བུ་རྒྱབ་ཏུ་བཅིངས། །
ནམ་མཁའི་ཀོ་བ་ཆུ་ཡིས་བྲན་པས་མཚམས་ནས་ཆུ་ནི་འབྱུང་མི་འགྱུར། །
ཟླ་བ་ཉི་མ་གཉིས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐྱེད་དང་སྡུད་པ་བུ་ལིནྡ། །
གཡོན་དང་གཡས་ཀྱི་ལམ་མི་བསམ་ཞིང་རྒྱུན་མི་འཆད་པར་འབབ། །
ཌོམྦི་འགྲོན་བུ་མི་ལེན་རང་གི་འདོད་པས་ཕ་རོལ་སྒྲོལ་བར་བྱེད། །
གང་ཞིག་དེ་ལ་ཞུགས་ནས་བགྲོད་མི་ཤེས་པ་ཕན་ཚུན་དོགས་སུ་འབྱིང་། །

曲调名为"达那希"，栋毗巴足所作。

在恒河与阎牟那河之间，大河流淌；进入那里的旃陀罗女，游戏般地把［人］渡过去。划吧，栋毗！嘿，划吧！栋毗的道路是直的；以殊胜上师足的恩德，再去往胜者之宫。

五位持桨者插入［桨］推船前行，把缆索系在背后；以虚空的皮斗汲水，水就不会从缝隙中进来。日月二轮，是生起与收摄——［是船的］"布林达"；不想左右之路，不断地向前行驶。

栋毗女不收渡资，随自己的意愿把［人］渡到彼岸；凡上了船却不懂航行的，就在［两岸］之间沉没。

【按】本歌以"贱民女子摆渡"为表征。"恒河与阎牟那河"，注释解为左右二脉（月与日、能取与所取），二河之间的大河即中脉。"旃陀罗女"（gdol pa'i bu mo，梵 mātaṅgī），与"栋毗女"同样是贱民女子，注释解为"无我母"。"布林达"（bu linda），音写，可能是船的某个部件（如桅杆），存疑。"在［两岸］之间沉没"，藏文作"phan tshun dogs su 'bying"（在彼此的疑惧中沉没），注释作"在岸边沉没"（ngogs su 'bying，第 824 句），"dogs"可能是"ngogs"（岸）之误，存疑。"达那希"（dha ni sI，梵 Dhanasī），曲调名。

（二）"恒河与阎牟那河之间，旃陀罗女摆渡"（第 801–805 句） ​

对此，成就阿阇黎栋毗巴又以最胜的悲心，用乘船航行的密意语，说这样的义理：

"恒河"等：恒河与阎牟那河，以密意语是月与日的显现，即能取与所取；由此，在精脉中，殊胜喜进入阿瓦都底的中间。所以，那就以"船"的密意语来证悟。住在那里的俱生之酒的饮用，就是旃陀罗女——栋毗女、无我母，以［渡越］轮回之船，把瑜伽自在渡到彼岸。

【按】"精脉""殊胜喜进入阿瓦都底"等，都是圆满次第的表征用语，须依灌顶与口授来领受，不可照字面理解。

（三）"划吧，栋毗，道路是直的"（第 806–810 句） ​

以副歌句，［说］从对因缘的正见而串习善：

"划吧"等：得到以俱生净化的殊胜喜之道后，［瑜伽士］呼唤自己："你贪著饮食吗？嘿，栋毗！为什么久留呢？"以殊胜上师的恩德不断地串习，就又安住在极接近胜者之宫——大乐之城［的地方］。要以随念真如，不断地前进、串习。

（四）"五位持桨者，虚空的皮斗"（第 811–814 句） ​

以第二句，随赞串习：

"五"等："持桨者"，就是领受了五次第的口诀；"缆索"，就是成为宝珠之根的那［部分］，以俱生喜持住那菩提心，以百种无垢向轮的方向流动。"虚空的皮斗"：在受了第四灌顶的瑜伽自在之身中，"水"——对境的动摇——不会进入。

【按】"以百种无垢"（dri ma med pa brgya），意思不很清楚，存疑。"第四灌顶"，即句义灌顶。

（五）"日月二轮，不想左右之路"（第 815–818 句） ​

以第三句，说以串习的殊胜止息三种显现：

［日月二轮，］是轮回的生起与收摄的作者。去往一切法无所缘之海时，不看左右与前后。"嘿，栋毗！要以自己的意愿，以离相而净化的菩提心串习［驾］船。"

（六）"栋毗女不收渡资"（第 819–824 句） ​

以第四句，随赞无我之法：

"渡资"等：在外面互相摆渡时，［船夫］要收取渡资等。在真实中，因为［没有］能取与所取，那薄伽梵母——无我母，就不收取［渡资］。以持为唯识，从三有之海渡到彼岸。

不熟悉无我母之法、持外道论典之慢的瑜伽士，在他们身体的岸边漂泊；无知的凡夫们，就在岸边沉没。

【按】"以持为唯识"（shes pa tsam du bzung ba），意思是了知一切显现唯是心识，存疑。"栋毗女不收渡资"，比喻证悟无我的智慧，不需要任何交换、不求回报，任运地渡众生。

十六、第十五歌：寂天巴《直道》（第 825–899 句） ​

（一）歌词（第 825–845 句） ​

དགའ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ཤཱནྟི་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
རང་རིག་རང་བཞིན་རྣམ་དཔྱོད་པ། །
མཚན་ཉིད་མེད་ལ་མཚོན་དུ་མེད། །
གང་གང་ལམ་ནི་དྲང་པོར་སོང་། །
དེ་ཡི་ལམ་ནི་གཞན་དུ་སོང་། །
ལུས་ཀྱི་ངོ་བོ་མི་ཤེས་པ། །
རྨོངས་པའི་ལམ་དྲང་འཁོར་བ་པ། །
སྐྲ་རྩེ་ཏིལ་འབྲུ་གཅིག་མ་ཡོ། །
རྒྱལ་པོ་ཡི་ནི་གསེར་ལམ་ལོག །
སྒྱུ་མ་ལ་རྨོངས་རྒྱ་མཚོ་ཡིས། །
མཐའ་དང་གཏིང་ཉིད་མི་རྟོགས་པའི། །
མངོན་དུ་གྲུ་སྐྱལ་རྫས་མི་མཐོང་། །
འཁྲུལ་པ་མགོན་ལ་ཅིས་མི་འདྲི། །
སྟོང་པའི་ལམ་དུ་མཚན་མ་མཐོང་། །
འཁྲུལ་པའི་བག་ཆགས་ཀྱིས་མི་འགྲོ། །
འདི་ཡིས་དངོས་གྲུབ་ཆེན་པོ་བརྒྱད། །
དྲང་པོའི་ལམ་དུ་འགྲོ་བས་འགྲུབ། །
ལྷོ་བྱང་གཉིས་ཀྱི་ལམ་འཕྲང་སྤངས། །
ཤཱནྟིས་ཉེར་སྡུད་གསལ་བར་སྨྲས། །
ཁྲལ་ས་ཤོ་གམ་འགག་མེད་པའི། །
མིག་གིས་ཤེས་པའི་ལམ་ལ་འགྲོ། །

曲调名为"能喜"，寂天巴足所作。

观察自证的自性：无相，不可表示。凡是走直道的人，他的道却走到别处去了。不了知身体之体性的，愚痴者的"直道"，就是轮回者［的道］。

连发尖、芝麻粒许也不要偏斜，［否则］国王的金道就走错了。对幻化愚痴的大海，不了知其边际与深度的人，眼前看不见船与渡资——为什么不向怙主请问迷乱［之事］呢？

在空性之道上见到［迷乱的］相，被迷乱的习气［牵引］而不前行；由此［觉知］，走在直道上，就能成就八大悉地。

舍弃南北两条路的险隘——寂天明白地说了摄要：走在没有税所、关卡、阻碍，以眼所了知的道路上。

【按】"凡是走直道的人，他的道却走到别处去了"，歌词原文的意思可能是"那些自以为走直道的人，反而走上了无道之路"，即执著某种修法而偏离了俱生之道，存疑。"连发尖、芝麻粒许也不要偏斜，［否则］国王的金道就走错了"（skra rtse til 'bru gcig ma yo / rgyal po yi ni gser lam log），补字是译者的理解，存疑。"能喜"（dga' bar byed pa），曲调名。"寂天巴"（shAnti pa），即成就者寂天巴（Śāntipa），一般认为就是宝藏寂（Ratnākaraśānti），存疑；与《入菩萨行论》的作者寂天（Śāntideva）不是同一人。

（二）"观察自证的自性，无相不可表示"（第 846–855 句） ​

极为最胜喜的寂天巴，阐明这样的义理：

"自证"等：在金刚与莲花真正平等结合中，自己的真正觉知，就是体验的自性；成就阿阇黎寂天巴［说］"无相"等，就是观察，而不落入分别。

凡是过去的瑜伽自在们，也因此以殊胜喜成为阿瓦都底的最胜道，所以他们也不退转地趣入大乐之轮的池塘园林。同样，惹底金刚也说：

ཐེག་པ་ཆེན་པོ་ཆེར་འབྱུང་བའི། །
ལམ་མཆོག་འདི་ནི་དཔལ་དང་ལྡན། །
གང་གིས་ཁྱེད་རྣམས་འགྲོ་འགྱུར་བར། །
དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར། །
ཞེས་སོ། །

从大乘中广大生起的这最胜之道，具足吉祥；你们由它而行，就会成为如来。

【按】"金刚与莲花真正平等结合"，是圆满次第中有关业手印的表征用语，须依灌顶与口授来理解，不可照字面理解或模仿。

（三）"不了知身体之体性"（第 856–868 句） ​

以"稳固"句，使真实义稳固：

"身"等："kula"，就是在自己身中。嘿，愚痴的幼稚瑜伽士！［你］在这里舍弃了殊胜喜的方便道，以别道的律仪，［想要］得到安乐吗？同样，惹底金刚也说：

ཐབས་གཞན་གྱིས་ནི་སངས་རྒྱས་མིན། །
དག་པ་འདི་ནི་འགྲོ་བའི་བདག །
ཅེས་སོ། །

以别的方便，不能成佛；这清净，就是众生之我。

然后，在金刚道上，左与右，连发尖许的分别也不要作。嘿，幼稚的瑜伽士！就像转轮圣王持着金道，进入园林中游戏，这里瑜伽自在也进入阿瓦都底之道游戏的、大乐之轮的莲花园林。同样，毗瓦巴足也说：

ཉི་ཟླར་འགྲོ་བ་གཞོམ་པའི་ཕྱིར། །
རྟག་ཏུ་རྡོ་རྗེ་བསླང་བར་བྱ། །
གཞན་དུ་ན་ནི་ཀུན་སྤངས་འཆར། །
སྲོག་གི་རླུང་ནི་འཇུག་པ་མེད། །

为了摧毁行于日月［之风］，要恒常提升金刚；否则，一切舍弃［的境界］就会出现，命风就不能进入。

【按】"kula"（ཀུ་ལ），是梵文"族、家"的意思，注释以此解歌词中的"身"。"这清净，就是众生之我"（dag pa 'di ni 'gro ba'i bdag），"我"在这里指众生的本性，不是外道所说的常我。"提升金刚"，是圆满次第中有关明点上提的表征用语，须依灌顶与口授来领受。"一切舍弃［的境界］就会出现"（kun spangs 'char），句义不很清楚，存疑。

（四）"对幻化愚痴的大海，为什么不问怙主"（第 869–881 句） ​

就幼稚的瑜伽士而说第二句：

"对幻化愚痴的大海"等："幻化"说为智慧；对它执著，就是愚痴；那大海的边际之量，幼稚的瑜伽士不知道。然后，对此，依殊胜上师之语，舍弃了船与游泳，也没有其他渡船的方便——嘿，幼稚的瑜伽士！为什么不向殊胜上师怙主请问迷乱［之事］呢？舍弃那迷乱的边际，从吉祥上师口中领受第四喜的方便之后，使那对幻化的愚痴，成为［了知］大海边际之量的体性。同样，《无上和合》中也说：

སྒྱུ་མའི་དེས་པ་ཐམས་ཅད་ལས། །
བུད་མེད་སྒྱུ་མ་ཁྱད་པར་འཕགས། །
ཡེ་ཤེས་གསུམ་གྱི་རབ་དབྱེ་འདི། །
འདི་ཉིད་ལ་ནི་གསལ་བར་མཚོན། །

在一切幻化之中，女人之幻最为殊胜；三种智的分别，在这里明白地显示。

【按】"'幻化'说为智慧"，梵文 māyā（幻）在密乘中常象征般若智慧（佛母）。所引偈颂中"女人之幻"，是以佛母（般若）为最胜之幻的象征语言。"《无上和合》"（bla na med pa'i mtshams sbyor），所指何书待考，存疑。"三种智"，可能指显现、增长、近得三智，存疑。"使那对幻化的愚痴，成为［了知］大海边际之量的体性"，句义不很清楚，存疑。

（五）"在空性之道上见相，以直道成就八大悉地"（第 882–889 句） ​

以第三句，说道的伟大：

"空"等：这里得到道之后，要作光明空性［之修］，不要作落入断见的迷乱。嘿，愚痴者！在这里，对以光明再度净化、作了自加持的心，修习者又必定得到八种悉地。同样，经中也说：

ལྷན་སྐྱེས་ཡེ་ཤེས་མེ་ཡིས་ནི། །
སྒྱུ་མའི་གྲོང་ཁྱེར་རབ་དགའ་བསྲེགས། །
རྟག་ཏུ་སྟོང་ཉིད་མཐོང་བ་ཡིས། །
རྣལ་འབྱོར་པ་ནི་ལྷ་མིག་ཉིད། །

以俱生智之火，焚烧幻化之城与极喜；以恒常见到空性，瑜伽士就是天眼。

【按】"不要作落入断见的迷乱"，是说空性不是断灭的空无，修空性时不可落入断见。"八种悉地"（dngos grub brgyad），是印度传统所说的八种共同成就（宝剑、眼药、疾行等）。"焚烧幻化之城与极喜"（sgyu ma'i grong khyer rab dga' bsregs），"极喜"可能是指四喜中的一种，存疑。

（六）"舍弃南北险隘，走以眼所知的道"（第 890–899 句） ​

以第四句，广说那［义理］：

"北"等：成就阿阇黎寂天巴，明白地完全收摄南北两种显现，在境的事物上收摄。在这里，以殊胜喜之道入于完全清净的阿瓦都底时，没有关卡、税所、关税、险隘等怖畏，也没有草与荆棘等障碍。然后，以眼睑不动的双眼真正见到。同样，经中也说：

མིག་ནི་གཡོ་བ་མེད་བྱས་ཏེ། །
མགོ་ནི་ཅུང་ཟད་སྨད་བྱས་ནས། །
སེམས་ཉིད་བརླན་པའི་སེམས་ཀྱིས་ནི། །
སྟོང་ཉིད་སྟོང་པར་མིག་གིས་མཐོང་། །

使眼睛不动，头稍微低下，以心性湿润之心，以眼见到空性为空。

【按】"南北两种显现"，即左右二脉的显现。"以眼睑不动的双眼真正见到"，以及第 896–899 句所引的经文，是大手印与密乘中"凝视"一类的修法要点：眼不动、头稍低，心安住而见空性。这类修法须依具德上师的口授来修习。"心性湿润之心"（sems nyid brlan pa'i sems），意思不很清楚，可能指被悲心或大乐所润泽的心，存疑。

十七、第十六歌：持地者《心之醉象》（第 900–947 句） ​

（一）歌词（第 900–910 句） ​

རྔ་བོ་ཆེ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ས་འཛིན་ཞབས་ཀྱིའོ། །
རྣམ་གསུམ་སྦྱོར་ཞིང་གཞོམ་མེད་སྒྲ་ནི་རབ་འཇིགས་གླང་ཆེན་སྒྲོགས། །
དེ་ཐོས་བདུད་རྣམས་སྐྲག་བྱེད་ཀྱེ་མ་ཡུལ་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཐམས་ཅད་འཇོམས། །
སེམས་ཉིད་མྱོས་པར་གྱུར་པའི་གླང་ཆེན་དབང་པོ་རྒྱུག །
རྒྱུན་མི་འཆད་པར་ནམ་མཁའི་ཕྱོགས་སུ་ཉི་ཟླ་འཁོར། །
དགེ་སྡིག་གཉིས་ཀྱི་ལྕགས་སྒྲོག་འཐེན་ནས་ཀ་བའི་གནས་སུ་ཉེད་པར་བྱེད། །
ནམ་མཁའ་གཞོམ་མེད་སྒྲ་རུ་གྱུར་ནས་སེམས་ནི་མྱ་ངན་འདས་པར་བཞུགས། །
བཅུད་ཆེན་བཏུང་མྱོས་ཁམས་གསུམ་མ་ལུས་བཏང་སྙོམས་སོ། །
ཡུལ་ལྔ་འདྲེན་བྱེད་གང་ལ་གང་དུའང་མི་མཐུན་ཕྱོགས་མི་མཐོང་། །
མི་བཟད་ཉི་མས་རབ་ཏུ་གདུངས་པས་ནམ་མཁའི་འཁོར་སར་འགྲོ་ཞིང་སློབ། །
མ་ཧེནྡྲ་ཡིས་སྨྲས་པ་འདི་ལ་བྱིན་ཏེ་ཅི་ཡང་ངས་མ་མཐོང་། །

曲调名为"大鼓"，持地者足所作。

结合了三者，不可摧毁之声——极可怖的大象在吼叫；听到它，诸魔都恐惧。唉！它摧毁一切境的坛城。

心性成了醉象之王，奔跑着；在虚空的方向，日月不断地旋转。拉断了善与恶两条铁链，在拴柱之处把［柱子］折断。

虚空成了不可摧毁之声，心安住于涅槃。饮了大精华而醉，对三界一切平等舍置；引导五境的［心］，在任何处都不见违品。

被难忍的太阳所炙烤，［它］到达虚空之轮［的池塘］。摩醯陀罗说：［它］在这里沉没了，我什么也没有看见。

【按】本歌又以"醉象"为表征，"象"注释解为"心"。"持地者"（sa 'dzin），梵 Mahīdhara，歌词中自称"摩醯陀罗"（ma hendra）。"结合了三者"，注释解为身等三喜（第 911 句），存疑。"在这里沉没了，我什么也没有看见"（'di la byin te ci yang ngas ma mthong），注释解为"我没有见到它的任何体性，即无分别"（第 940–941 句）。"折断"，藏文作"nyed"，与第九歌同，依上下文译为"折断"，存疑。

（二）"结合三者，不可摧毁之声，诸魔恐惧"（第 911–924 句） ​

以智慧之饮极为沉醉的成就阿阇黎持地者，他的心就是象王；［他］以密意语，为了使人证悟真实义，［说］："三者"，就是身之喜等；对它们作无别的受用，以智慧之饮而醉，就是得到［证悟］。《密集》中说："同样，以身之相于意，以意之相于身，从意以语宣说。"

从那处，以智慧之蜜饮而极为欢喜的成就阿阇黎持地者，他的心就是象王。"不可摧毁"，就是空性之声。"极可怖畏"，是听到空性之音而在喉间吼叫。在那里，听到不可摧毁之声，使轮回恐惧，摧毁客尘的蕴、烦恼等魔。同样，惹底金刚也说：

གསང་སྔགས་སྦྱོར་བ་མཉམ་མེད་པ། །
གང་གིས་ཤཱཀྱ་སེང་གེ་སོགས། །
མཁས་རྣམས་ཀྱིས་ནི་བདུད་ཀྱི་སྡེ། །
མི་བཟད་ཆེན་པོའི་སྟོབས་ཆེན་བཅོམ། །

无比的密咒结合，以此，释迦狮子等诸智者，摧毁了极难忍受、具大力量的魔军。

（三）"心性成了醉象，日月旋转"（第 925–927 句） ​

以"稳固"句，阐明以那极喜而满足：

"醉"等：因为被真实所醉，所以心就是象王。摧毁了日月——昼夜的分别之后，在虚空的口诀上，领受第四喜的口诀而奔跑，就是不断的大乐池塘。

（四）"拉断善恶铁链，折断拴柱"（第 928–933 句） ​

以第二句阐明真实：

"善恶"等：是为了止息罪与福两种轮回之绳。"柱"，是摧毁无明之柱。"虚空中的 ṭage"：被不可摧毁之声所激励，那心之象王就去往涅槃之湖的园林。同样，黑行者足也说了"地水"等。

【按】"善恶两条铁链"，是说善业与恶业同样是束缚，证悟者两者都要超越。"ṭage"（ཊ་གེ），音写，可能是歌词原文中某个词（如"锣"一类的响器）的残留，存疑。"黑行者足也说了'地水'等"，所引偈颂只提了开头，出处待考。

（五）"饮大精华而醉，不见违品"（第 934–937 句） ​

以第三句说与自心不二：

"大精华"等：对有与无为一的所取，不作分别。它的五境的引导者，就是第六——大持金刚。又不见作烦恼违品的［事物］。

【按】"第六——大持金刚"，在五部如来之外，以持金刚为第六部（总摄五部），存疑。

（六）"到达虚空之轮，在这里沉没，我什么也没看见"（第 938–947 句） ​

以第四句，为了使人证悟无分别而说：

"难忍的太阳"等：被大乐之贪火所激，那心之象王在虚空中旋转，就是去到并得到大乐之轮的池塘——成就阿阇黎持地者这样说。"在这里沉没"：我没有见到它的任何体性，即无分别。同样，经中也说：

ཇི་སྲིད་ཇི་སྙེད་རྣམ་རྟོག་པ། །
དེ་སྙེད་ཐམས་ཅད་རྫུན་པ་སྟེ། །
བདེན་པ་དེ་ཉིད་དེ་བཞིན་འགྱུར། །
དེ་ཉིད་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ། །
ཞེས་སོ། །

只要有多少分别，那一切都是虚妄；真实就成为如是，那就是无分别。

十八、第十七歌：琵琶巴《嘿噜嘎的琵琶》（第 948–996 句） ​

（一）歌词（第 948–958 句） ​

པ་ཊ་ཧ་མཉྫ་རཱིའི་གླུ་དབྱངས་པི་ཝང་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ཉི་མའི་ཀུ་བ་ཟླ་བ་རྒྱུད་ལ་སྦྱར། །
གཞོམ་མེད་དབྱིག་དྲང་ཨ་ཝ་དྷཱུ་ཏཱིར་བྱས། །
ཀྱེའི་གྲོགས་ཧེ་རུ་ཀ་ཡི་པི་ཝང་སྒྲོགས། །
རྒྱུད་ཀྱི་སྒྲ་ཉིད་སྙིང་རྗེ་སྒྲོགས་པ་ཅན། །
ཨཱ་ལི་ཀཱ་ལི་གཉིས་ཀྱི་གཉའ་ནོན་ཤེས། །
བཟའ་མཆོག་རོ་མཉམ་མཚན་རྣམས་བརྩི་བྱས་ནས། །
གང་ལ་ཤིང་དང་ཤིང་བུ་མནན་གྱུར་ན། །
དེ་ཚེ་རྒྱུད་ཀྱི་སྒྲ་ཡིས་ཀུན་དུ་ཁྱབ། །
རྒྱལ་པོ་གང་བྱེད་ལྷ་མོ་གླུ་ལེན་བྱེད། །
སངས་རྒྱས་གར་ནི་ཁྱད་པར་ཉིད་དུ་དཀའ། །

曲调名为"帕吒哈之穗"，琵琶足所作。

以太阳为琴箱，把月亮配作弦；以不可摧毁者为琴杆，作为阿瓦都底。嘿，女友！奏响嘿噜嘎的琵琶！弦的声音，就是发出悲心之声者。

了知阿梨与迦梨二者的弦码，以最胜之"食"计算了平等味的诸节；当木与小木被压住时，那时，弦的声音就遍满一切。

国王所作［舞］，天女唱歌；佛的舞蹈，特别难［得］。

【按】本歌以"弹奏琵琶"为表征。"琵琶"（pi wang，梵 vīṇā），印度的弦乐器，以葫芦为共鸣箱（ku ba）。"琵琶巴"（pi wang zhabs），梵 Vīṇāpa，成就者名。"以最胜之'食'计算了平等味的诸节"（bza' mchog ro mnyam mtshan rnams brtsi byas nas），句义不很清楚，注释另有解释（第 975 句），存疑。"木与小木"（shing dang shing bu），注释解为心（鼻木）与细分的悲心（第 982–983 句），存疑。"佛的舞蹈，特别难［得］"，注释解为佛的舞蹈殊胜超越（第 992 句）。

（二）"以日为琴箱，以月为弦，奏响嘿噜嘎的琵琶"（第 959–970 句） ​

证悟真实义——嘿噜嘎之义——的琵琶足，为了以琵琶之声使人证悟，［说］"太阳"等：把太阳的显现视为琴箱之相，以月亮的显现作为弦，与具境轮者——阿瓦都底合一，把不可摧毁之声配在琴杆上。嘿，女友——无我母！琵琶足以琵琶之门，以不可摧毁之声的音调，宣说吉祥嘿噜嘎四字之义。

所以，以空性之声的密意语，光明就是不可摧毁之形。它使［人］从三有中解脱，而不是束缚于三有。同样，《喜金刚》中也说："要杀死对事物的束缚"等。同样，另一首歌中也说：

སྲིད་པ་ཟ་ཡིས་འཆིང་བ་མ་ཡིན་གློ་བུར་ཡ་མཚན་ཅན། །
གང་གིས་འཇིག་རྟེན་འཆིང་ཡང་རྣལ་འབྱོར་དེ་ཡིས་གྲོལ་བའང་བྱེད། །

三有不以食物束缚，客尘是稀有的；凡是束缚世间的，瑜伽士也以它解脱。

【按】"吉祥嘿噜嘎四字之义"，可能指"he ru ka"或"嘿噜嘎"之名的字义解释（如 he 为因空、ru 为离聚、ka 为无住），存疑。"要杀死对事物的束缚"，是以"杀"比喻断除执著，是象征语言。第 969–970 句所引的歌，意思不很清楚，后一句与《喜金刚续》"以贪而缚，亦以贪解"的意思相通，存疑。

（三）"了知阿梨迦梨的弦码，计算诸节"（第 971–980 句） ​

以第二句显示其义：

"阿梨"等：在阿梨与迦梨诸字之中，心要之字是"阿"。同样，《文殊真实名经》中也说："阿是一切字中最胜的。"由于证悟它不变的体性，"最胜之食"，就是计算心之王的过失边界之孔窍——那就是琵琶足为了以真实义之声的方式使人证悟而说的。同样，经中也说：

རགས་པར་སྒྲ་ཡི་དངོས་པོར་གསུངས། །
དེ་བཞིན་ཕྲ་མོར་སེམས་དངོས་ཏེ། །
སེམས་ཉིད་དང་བྲལ་གང་ཡིན་པ། །
དེ་ཉིད་རྣལ་འབྱོར་མི་བཟད་གནས། །

粗分，说为声的事物；同样，细分是心的事物；凡是离开心性的，那就是瑜伽的难忍之处。

【按】"阿是一切字中最胜的"（a ni yig 'bru kun gyi mchog），出自《文殊真实名经》。"计算心之王的过失边界之孔窍"，句义不很清楚，存疑。第 977–980 句所引的经文，最后一句"那就是瑜伽的难忍之处"（de nyid rnal 'byor mi bzad gnas），意思不很清楚，存疑。

（四）"木与小木被压住，弦声遍满一切"（第 981–987 句） ​

以第三句，说体性的自性：

"木"等："鼻木"就是心——要了知为心之骆驼。"小木"就是细分，要了知悲心不可摧毁之分为光明。在离相的时候，那心之骆驼引导光明，所以"压住"就是遍行；那时，三十二脉就是本尊之形。"声"：就是不可摧毁的无我母之智慧，方便与智慧的体性，遍于有与无。同样，萨惹哈足也说了"在那里，那就是"等。

【按】这里注释把"木"解为穿在骆驼鼻上的"鼻木"，把心比作骆驼：心被鼻木所牵引，就引导光明。这个解释可能与歌词原文中某个词（梵 karabha，兼有"骆驼"之义）有关，存疑。"三十二脉就是本尊之形"，是圆满次第中身脉清净为本尊的观点。

（五）"国王作舞，天女唱歌，佛的舞蹈特别难得"（第 988–996 句） ​

以第四句，［说］以得果之喜而作金刚步伐之舞：

"舞"等：琵琶足作持金刚位之舞；他们的天女——瑜伽母、无我母等，以金刚歌使之吉祥。所以，佛的舞蹈殊胜超越，以其殊胜之分，使有情众生涅槃。同样，《二观察》中也说：

གལ་ཏེ་དགའ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས། །
ཐར་པའི་རྒྱུ་ཡིས་གར་ཉིད་དོ། །
ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སོ། །

若喜圆满，以解脱之因而舞蹈。

十九、第十八歌：黑行者《旃陀罗女之歌》（第 997–1033 句） ​

（一）歌词（第 997–1007 句） ​

གླུ་དབྱངས་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནག་པོ་སྤྱོད་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ས་གསུམ་པོ་ལ་བདག་ནི་འབད་མེད་འཇུག །
བདག་ནི་ཉལ་ནས་བདེ་བ་ཆེན་པོས་རོལ། །
ཇི་ལྟར་ཌོམྦི་ནི་ཁྱོད་སྐྲ་ཡགས་ཀྱི། །
མཐའ་རིགས་སྐྱེ་བའི་ནང་ན་ཀ་པཱ་ལི། །
ཀྱེ་མ་ཁྱོད་ནི་རྣམ་པར་ཉམས་བྱེད་དེ། །
བྱ་བ་བྱེད་པ་རི་བོང་འཛིན་པ་འཇོམས། །
གང་དང་གང་ཡང་ཁྱོད་ནི་ངན་པར་བརྗོད། །
རིགས་ལྡན་སྐྱེ་བོ་ཁྱོད་ཀྱི་མགུལ་ནས་འཁྱུད། །
འདོད་པ་གཏུམ་མོའི་གླུ་ནི་ཀཱཧྞས་བླངས། །
གདོལ་པ་མོ་ལས་ལྷག་པའི་དམངས་རིགས་མེད། །

曲调名为"大歌"，黑行者足所作。

我毫不费力地进入三地，我躺着以大乐游戏。栋毗女啊，你是怎么样的？你这发式美好的［女子］！在边地种姓的人中，［我是］骷髅者。

唉！你使［一切］毁坏；作事的［你］，摧毁了持兔者［月亮］。无论是谁，都说你坏；有种姓的人，却抱着你的脖子。

迦诃那唱了这欲望旃陀罗女之歌：没有比旃陀罗女更下劣的种姓了。

【按】本歌又以"栋毗女"为表征，但这里的栋毗女，注释解为"不完全清净的阿瓦都底"（第 1013–1016 句），即未经口诀净化、使菩提心漏失的中脉，所以说她"使一切毁坏""摧毁月亮"；而认识其本性之后，她又是"完全清净的栋毗女"（第 1022 句）。这是象征语言，绝不可照字面理解或模仿。

"发式美好的［女子］"（skra yags），歌词原文的意思可能是"轻浮、善变"，注释的解释也不很清楚（第 1014 句），存疑。"欲望旃陀罗女"（'dod pa gtum mo），梵 kāma-caṇḍālī；"gtum mo"在藏文中兼有"旃陀罗女"与"拙火"的意思，这里可能双关，存疑。"有种姓的人，却抱着你的脖子"，歌词原文的意思可能是"有学问的人也离不开你"，存疑。

（二）"毫不费力地进入三地，躺着以大乐游戏"（第 1008–1012 句） ​

证悟胜义与世俗二谛之义的黑行者足，以"栋毗女"的密意语说：

"三"等：我黑行者，因为对金刚妃的贪著，三地——身、语、意——以其一百六十种自性，过失被无勤地止息，所以说"躺着进入"。"游戏"：以游戏，瑜伽士入睡，证悟无我母之法。

【按】"金刚妃"（rdo rje'i btsun mo），即无我母，象征空性智慧。"一百六十种自性"，见第十二歌按语，存疑。

（三）"你怎么样？你使一切毁坏，摧毁月亮"（第 1013–1020 句） ​

以副歌句，斥责不完全清净的阿瓦都底：

"怎么"等："发式美好"，是以无常而增益。"嘿，栋毗女——不完全清净的阿瓦都底，你做了什么？"凡是融入身中的［菩提心］，由于不知光明之力，［你］把它们作成外在的。因为护持世俗菩提心，所以是"骷髅者"（kapāla）；因为栋毗女——不完全清净的阿瓦都底，以邪知使天、阿修罗、人等三界一切毁坏。

凡是摧毁那［月亮］的，即持兔者——成为光明之因的世俗菩提心，被离开口诀的瑜伽士所摧毁、毁坏。同样，歌者足也说："落入坑中，樟脑就毁坏了"等。

【按】"不完全清净的阿瓦都底"使菩提心（月亮、樟脑）漏失，比喻没有口诀的修行者不能持住菩提心。这些都是圆满次第的表征用语，须依灌顶与口授来理解。"落入坑中，樟脑就毁坏了"，第八歌注释中已引过（第 535 句）。

（四）"无论谁都说你坏，有种姓的人却抱着你"（第 1021–1030 句） ​

以第三句，说栋毗女的自性：

"凡是"等：凡是那些人，以自性也不认识［你］——俱生喜、完全清净的栋毗女，他们也由业力而受生，体验轮回之苦，说相违之语。

其中，凡是专一的瑜伽自在，从真正金刚与莲花平等结合，以那不漏之乐，你要被他完全了知。他们也在受用圆满之轮中，日夜不舍离［那］动。同样，经中也说：

ཀཀྐོ་ལ་དང་དགའ་བའི་པོ་ལ་ཕྲད་པ་དེ་ཡིས་དགའ་བ་འཕྲོ་བ་ཀུནྡུ་རུ། །
དེ་མ་ཐག་ཏུ་ཆུ་ཡིས་སྦྱོར་ཞིང་ལག་པ་འཁྲིད་པ་སྐལ་བ་དང་ལྡན་འཁོར་ལོ་ཅན། །
ཆུ་ཡིས་གཤེར་ཞིང་མཛེས་པའི་མཚོ་སྐྱེས་འདབ་མའི་བཏུང་བར་མཆུ་ཉིད་རྣམ་པ་ཀུན་དུ་ཆགས། །
དུར་ཁྲོད་གནས་སུ་གནས་པར་རྟག་ཏུ་རབ་ཏུ་དགའ་བ་འགའ་ཞིག་རྣལ་འབྱོར་པས། །

kakkola 与喜之 bola 相会，以此散发喜——kunduru；随即以水结合，牵着手，有缘者具有轮；被水湿润的美丽湖生［莲花］花瓣的饮用，唇在一切相中贪著——在尸林之处恒常极喜的某些瑜伽士。

【按】"kakkola"、"bola"、"kunduru"，都是密乘中的隐语（梵 sandhyā-bhāṣā）："kakkola"与"bola"分别象征金刚与莲花（方便与智慧），"kunduru"象征二者的和合。第 1027–1030 句所引的偈颂，是无上瑜伽续圆满次第中有关业手印的象征语言，只能在具德上师座前依灌顶与口授领受，这里只照原文译出，不作解说，绝不可照字面理解或模仿。

（五）"迦诃那唱了旃陀罗女之歌"（第 1031–1033 句） ​

以第四句，说对瑜伽母的赞叹：

"迦诃那"等：这样的业之处——成就的方便，即旃陀罗女之歌，黑行者在别处所唱的，并不是别的；若离开栋毗女，即使没有别的种姓，也还有"城中女"存在。因为依有情的差别，有应得之处。同样，在智慧正觉的心性大种子上，三有与涅槃也是世俗的；为了世俗，极涅槃的体性［也］不住。

【按】第 1031–1033 句的注释，句义很不清楚，藏文可能有讹，这里只照原文译出，存疑。"城中女"（grong khyer ma），可能是与"城外"的栋毗女相对，存疑。最后一句大意可能是说：三有与涅槃都只是世俗的安立，究竟上连涅槃也不可住，即"无住涅槃"，存疑。

二十、第十九歌：黑行者《迎娶栋毗女》（第 1034–1068 句） ​

（一）歌词（第 1034–1044 句） ​

བྷཻ་ར་བཱི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ནག་པོ་སྤྱོད་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
སྲིད་དང་མྱ་ངན་འདས་པ་པ་ཊ་ཧ་དང་རྔ་བོ་ཆེ། །
ཡིད་དང་རླུང་དག་གཉིས་པོ་ཁར་རྔ་སྒྲོགས་པར་བྱེད། །
རྒྱལ་གྱུར་རྒྱལ་གྱུར་མཁའ་ལ་རྔ་ཆེན་སྒྲ། །
ཀཱཧྞས་ཌོམྦི་ནཱི་ནི་བག་མར་བླངས། །
གཡུང་མོས་བག་མ་ལེན་པའི་ཁ་ཟས་སྦྱར། །
ཞལ་མཐོང་སྟོན་མོ་བླ་མེད་ཆོས་ཉིད་དོ། །
ཉིན་མཚན་ཤིན་ཏུ་དགའ་བའི་གྲོགས་དང་འགྲོགས། །
རྣལ་འབྱོར་མ་ཡི་དྲ་བར་ནམས་ལངས་གྱུར། །
ཀྱེའི་ཌོམྦི་གྲོགས་དང་གང་གང་དགའ། །
སྐད་ཅིག་མི་འདོར་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པས་མྱོས། །

曲调名为"怖畏母"，黑行者足所作。

三有与涅槃，是 paṭaha 鼓与大鼓；意与风二者，奏响鼓与铙。"胜利！胜利！"空中响起大鼓之声；迦诃那迎娶栋毗女为新娘。

栋毗女备办了迎娶新娘的饮食；见面的喜宴，就是无上的法性。日夜与极喜之伴相随；在瑜伽母之网中，天亮了。

嘿，栋毗女！与伴侣，无论谁欢喜，一刹那也不舍离，被俱生所醉。

【按】本歌以"迎娶栋毗女"的婚礼为表征，注释把"栋毗女"解为风之体性（第 1049 句）与智慧手印（第 1063 句），把婚礼解为心与智慧的和合。这是象征语言，不可照字面理解。"怖畏母"（bhai ra bI，梵 Bhairavī），曲调名。"栋毗女备办了迎娶新娘的饮食"，歌词原文的意思可能是"娶了栋毗女，吃掉了生"，注释解为摧毁生灭等过失（第 1050 句），存疑。"见面的喜宴"（zhal mthong ston mo），是婚礼中新人初见的宴席。

（二）"三有与涅槃是鼓，意与风奏响"（第 1045–1047 句） ​

显示真实义的黑行者足，明说另一首歌：

"三有与涅槃"等：轮回与涅槃，以前面所说的意与风等的无分别次第完全净化，视为 paṭaha 等鼓器；持大乐之伴，栋毗女——就是那精脉，不完全清净的阿瓦都底；为了摧毁它的漏失，黑行者足极为动摇的时候，"胜利！胜利！"——声音、花雨、大鼓等征兆，就在空中出现。

【按】"精脉""漏失"等，都是圆满次第中有关明点的表征用语，须依灌顶与口授来理解，不可照字面理解或模仿。

（三）"迎娶栋毗女，见面喜宴是无上法性"（第 1048–1051 句） ​

以第二句，说栋毗女新娘之果：

"栋毗"等：真实——栋毗女，是风的体性，要以她的行之门摧毁［风的］行。"生"：是摧毁生灭等过失。所以，"见面的喜宴"，就是我黑行者现证了无烦恼的无上法性。

（四）"日夜与极喜相随，在瑜伽母之网中天亮了"（第 1052–1061 句） ​

以第三句，说瑜伽母的力量：

"日夜"等：由此，在智慧之海中，瑜伽自在日夜与极喜相伴。那瑜伽自在的"瑜伽母之网"，就是他的智慧之光。"天亮"等：就是烦恼的黑暗消除了。同样，经中也说：

བདག་ཉིད་ཐིམ་གྱུར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་སྲོག་གི་བདག་པོ་སྟེ། །
དབུགས་ནི་འབྱུང་རྔུབ་གྱུར་པ་རབ་ཞི་སྲོག་གི་མེ་འདི་ཉིད། །
གང་གིས་འོད་ཟེར་རབ་བརྒྱད་འོད་གསལ་རྣལ་འབྱོར་དབང་ཕྱུག་སྟེ། །
འདི་ཡིས་རང་ལུས་ཉིད་ལས་དེ་ཉིད་ཕྱུང་ནས་མུན་པ་བཅོམ། །
ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་ཀུན་དུ་གནོན་པའོ། །

自身融入，薄伽梵就是命之主；呼吸的出入止息，就是这命之火。由此，光芒——八光明，［就是］光明瑜伽自在；以此从自身中取出它，就摧毁了黑暗——即压伏三界。

【按】"八光明"（'od zer rab brgyad），意思不很清楚，可能指死亡或入定时次第显现的八种征相，存疑。

（五）"一刹那也不舍离，被俱生所醉"（第 1062–1068 句） ​

以第四句，说以瑜伽母之恩而有的瑜伽自在之行：

"栋毗"等：栋毗女的真实，就是自性完全清净的阿瓦都底之智慧手印。对它极为欢喜而贪著，就是瑜伽士的喜。那些［瑜伽士］因为持有智慧手印——大乐之喜，所以一刹那也不舍离。同样，萨惹哈足也说了"一切无实，成为具有而流"等。

【按】"智慧手印"（ye shes kyi phyag rgya），这里注释解为清净的中脉之智慧，是象征语言。萨惹哈的引文只引了开头，出处待考。

二十一、第二十歌：古古日巴《无贪之妻》（第 1069–1093 句） ​

（一）歌词（第 1069–1079 句） ​

པ་ཊ་མཉྫ་རཱི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ཀུཀྐུ་རཱིའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
བདག་ནི་ཆགས་མེད་ནམ་མཁའི་ཡིད་ཀྱི་བདག །
བདག་གི་ཉམས་མྱོང་ཇི་ལྟར་སྨྲ་རྒྱུ་མེད། །
ཀྱེའི་མི་ཁྱོད་སྤངས་ནས་མཐའ་མར་ལྟ། །
གང་ཞིག་འདིར་ན་འབབ་པ་དེ་འདིར་མེད། །
དང་པོར་བདག་གི་རྣམ་ཤེས་བག་ཆགས་གཏུམས། །
རྩ་ལ་རྣམ་དཔྱོད་དེ་ཉིད་བ་པུ་ཌཱ། །
བདག་ནི་གཞོན་ནུ་དར་མ་རྫོགས་པར་གྱུར། །
རྩ་བར་ལྟུང་བ་ཉེ་བར་སྡུད་པར་བྱེད། །
ཀུཀྐུ་རཱི་པའི་སྲིད་པ་བརྟན་པར་སྨྲ། །
འདི་ནི་གང་ཤེས་དེ་ནི་དཔའ་བོ་སྟེ། །

曲调名为"帕吒之穗"，古古日巴足所作。

我无所贪著，［我的］主是具虚空之意者；我的体验，没有办法说出是怎样的。嘿，你这人！舍弃［之后］，看那最后的边际吧——凡在这里流淌的，在这里却没有。

最初，我的识被习气所缠缚；在脉上观察，那就是"巴普达"。我的青春已经圆满，收摄了落入根本的［一切］。

古古日巴说：三有是坚固的；谁懂得这个，谁就是勇士。

【按】本歌以一位妇人的口吻歌唱，注释把"我"解为"薄伽梵母无我母"（第 1081 句），即证悟无我的智慧，是象征语言。"巴普达"（ba pu DA），音写，意思不明，存疑。"收摄了落入根本的［一切］"（rtsa bar ltung ba nye bar sdud par byed），意思不很清楚，存疑。注释只解释了第一、副歌与第四句，第二、三句（第 1074–1077 句）没有解释。

（二）"我无所贪著，主是具虚空之意者"（第 1080–1083 句） ​

以般若波罗蜜多之义的甘露之饮而完全满足的古古日巴足，对真实义的体性——薄伽梵母无我母瑜伽母，极为信解而说：

"我无所贪著"等："我"，是薄伽梵母无我母，无所贪著，即完全离开贪著。"具虚空之意者"：对一切空，这意之主对极乐生起贪著，所以我是殊胜的——真正结合的不变之乐的体验，在任何处都没有可说的。

（三）"舍弃之后，看那最后的边际"（第 1084–1087 句） ​

以副歌句，使其义稳固：

"舍弃"等：从那［之中］，"最后"，就是看着究竟的大乐之轮的家而放射。对境等的聚集，我在那时以无我而去除；以其力，在大持金刚之位上，以三十二相、八十种好，身体庄严，所以"嘿，你的身是金刚"——是自己呼唤自己而说的。

（四）"三有是坚固的，谁懂得谁就是勇士"（第 1088–1093 句） ​

以第四句，［说］由现证而有的［境界］：

"说"等：这里，世俗菩提心就是"三有"。"坚固"：使之稳固之后，在智慧的莲花上，瑜伽自在凡是以无所缘的体性证悟［它］的，他们在这里为了摧毁三有的坛城——境之敌，所以是勇士。同样，黑行者足也说了"凡以不断之知，以俱生的刹那"等。

【按】"三有是坚固的"，注释解为使世俗菩提心（明点）稳固，是圆满次第的表征用语，须依灌顶与口授来理解。

二十二、第二十一歌：布苏库巴《心之老鼠》（第 1094–1150 句） ​

（一）歌词（第 1094–1106 句） ​

བ་རཱ་ཌཱི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གླུ་དབྱངས་འདུ་ཤེས་གསུམ་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
མཚན་མོ་མུན་པར་བྱི་བ་རྒྱུ་བྱེད་ཅིང་། །
བདུད་རྩིའི་ཁ་ཟས་བྱི་བས་ཟ་བར་བྱེད། །
ཀྱེའི་རྣལ་འབྱོར་རླུང་བྱི་མ་བསད་ཅིང་། །
གང་གིས་འགྲོ་དང་འོང་བ་མ་བཀག་ན། །
སྲིད་པ་རྣམ་འཇོམས་བྱི་བས་རྩིག་པ་འབུགས། །
གཡོ་བའི་བྱི་བས་སྣོད་རྣམས་བ་ཞིང་འཇོམས། །
བྱི་བ་སྒྲ་གཅན་སྤུ་དང་ཁ་དོག་མེད། །
ནམ་མཁའ་རྐང་པས་འགྲོ་ཞིང་ཡིད་ཀྱི་ཆོས། །
དེ་ཚེ་བྱི་བ་མཆོང་ཞིང་རབ་ཏུ་འགྲོ། །
བླ་མ་དམ་པའི་གསུང་གིས་གཡོ་མེད་བྱ། །
གང་དུ་བྱི་བ་འདི་ཡི་རྐང་པ་བཅད་བྱས་ན། །
དེ་ཚེ་བཅིངས་གྲོལ་བྷཱུ་སུ་ཀུ་ལ་སྨྲ། །

曲调名为"婆罗底"等，三想者足所作。

黑夜里，老鼠在游走，老鼠吃着甘露之食。嘿，瑜伽士！要杀死风之老鼠！若不以它阻止来去，摧毁三有的老鼠就会在墙上挖洞；动摇的老鼠挖洞，毁坏诸器。

老鼠——罗睺，没有毛，也没有颜色；以虚空为足而行，是意之法。那时，老鼠跳跃而远行；要以殊胜上师之语，使它不动。

若在那里斩断这老鼠的脚，那时，束缚就解开了——布苏库这样说。

【按】"三想者"（'du shes gsum pa），是布苏库巴（Bhusuku）的意译：相传寂天菩萨在那烂陀时，人们只见他吃（bhu）、睡（su）、行走或便溺（ku）三件事，所以称为"布苏库"，即"只有三种想［行］的人"。这里的布苏库巴，传统上认为就是寂天，存疑。

本歌以"老鼠"为表征，注释解为心与风（第 1108 句）。"要杀死风之老鼠""斩断老鼠的脚"，是象征语言，比喻止息风息与念头，不是字面上的杀生。"老鼠——罗睺"，歌词原文可能是"黑老鼠"，注释解为吞食月亮（菩提心）的罗睺（第 1125 句），存疑。"婆罗底"（ba rA DI，梵 Varāḍī），曲调名。

（二）"黑夜里老鼠游走，吃甘露之食"（第 1107–1117 句） ​

以"老鼠"之密意语，三想者足说那义理：

"黑夜"等：因为偷盗，"老鼠"以密意语，要了知为心与风。"夜"，要了知为般若业手印的支分。在那业之支分中，以种种等刹那的身之喜等事之门，金刚与莲花平等结合的菩提心——甘露之食，那［食物］的"老鼠"——心与风，自己在吃。

在那里，在殊胜喜的刹那，要以从吉祥上师口中所闻的方便，迅速使它成为无自性。"作"：幼稚的瑜伽士离开了那［方便］，在轮回之轮中来与去两种不断，使心痛苦。同样，经中也说：

རྣམ་པ་གཉིས་སྤོང་རབ་གསལ་མཁས་པས་རང་རིག་སྐལ་བཟང་ཚོགས་པ་གཅིག །
དགའ་བས་ཁྱབ་པ་སྟོབས་ཅན་རོ་ཡིས་གང་བ་ནམ་མཁའི་མཐིལ་དུའོ། །
རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་རབ་འཕྲོ་སེམས་འཁྲུགས་ཞི་བ་དེ་ནང་སོང་བ་ཡིས། །
འདིར་ནི་དེ་ཉིད་འཇིག་རྟེན་གསུམ་པོ་ཐིམ་གྱུར་ཡིད་ནི་གསལ་བར་བྱེད། །

舍弃二相，极为明了的智者，自证——善缘之聚为一；以喜遍满，具足力量，以味充满于虚空之底；种种相放射，心的扰乱止息，由于入于内中，在这里，那三界融入，使意明了。

【按】"般若业手印"（shes rab las kyi phyag rgya）、"金刚与莲花平等结合"，都是圆满次第中有关业手印的表征用语，只能在具德上师座前依灌顶与口授领受，绝不可照字面理解或模仿。第 1114–1117 句所引的偈颂，意思不很清楚，存疑。

（三）"摧毁三有的老鼠在墙上挖洞"（第 1118–1123 句） ​

以第二句，随赞"老鼠"——心的名言：

"三有"等：因为使［三有］生起，所以［老鼠就是］"三有"——摧毁自身。由于自性动摇，那心之老鼠作成他者的体性。"墙"：自己也使［自身］堕入畜生、地狱等恶趣。所以，数说了心之老鼠自性的过失之后，［说：］"嘿，瑜伽士！以所听闻的口诀，不要对它的事物作增益。"

（四）"老鼠——罗睺，以虚空为足而行"（第 1124–1130 句） ​

以第三句，说它的体性：

"黑"等：因为摧毁世俗菩提心之月，那心之老鼠就是罗睺。以吃它的蕴、以区分来观察——嘿，瑜伽士！对得到教授的人来说，就没有［它］。"虚空"：依上师的口诀，去到大乐的莲花园又回来，品尝胜义菩提心蜜饮之味。同样，外道见者弥那那他也说：

བླ་མ་ཡིས་ནི་དོན་དམ་གསུངས་པའི་ལམ་གྱི་རིམ་པ་ཏིང་འཛིན་སྒོ་གླེགས་ཅན། །
ཆུ་སྐྱེས་རྣམ་རྒྱས་གསུངས་ལ་གཤིན་རྗེའི་རྒྱལ་མེད་ཆུ་སྐྱེས་སྦྲང་རྩི་བུང་བ་འཐུང་། །

上师所说的胜义之道的次第，三摩地有门扇；说莲花盛开，［那里］没有阎魔之王，蜜蜂饮莲花之蜜。

【按】"弥那那他"（mI na nA tha，梵 Mīnanātha），即"鱼主"，通常被认为就是摩差因陀罗那他（Matsyendranātha），是印度纳特派（Nātha）瑜伽传统的祖师，也被列入八十四成就者（鲁伊巴有时被认为与他同一人）。注释称他为"外道见者"，并引用他的偈颂，可见当时佛教与纳特派瑜伽之间的交流，存疑。

（五）"以上师之语使它不动"（第 1131–1137 句） ​

以第四句，说金刚上师的伟大：

"那时"等：这心之老鼠，只要［还在］，那愚痴与我慢就不会止息。当去到莲花园，以殊胜上师之语的机关来体验时——"嘿，瑜伽士！所以要寻求上师的意旨。"同样，萨惹哈足也说了"以谁之恩德的光芒"等。

【按】"上师之语的机关"（bla ma dam pa'i gsung gi 'khrul 'khor），"'khrul 'khor"兼有"机关"与"幻轮（瑜伽身法）"的意思，存疑。

（六）"斩断老鼠的脚，束缚就解开了"（第 1138–1150 句） ​

以第五句，说心之老鼠的自性：

"在那里"等：当心之老鼠行于俱生喜时，"我"就是斩断由缘所假立的相续；那时，就斩断了轮回的束缚。同样，经中也说：

དེ་ཉིད་ལ་ནི་འཁོར་བ་མེད། །
ལུས་འཛིན་འཆིང་བ་འདིར་གང་ལས། །
འགའ་ཞིག་གང་དུ་འཆི་མེད་འགྲོ། །
དེ་བཞིན་གྲོལ་བྱས་གྲོལ་བར་བྱ། །
ལོག་པར་སྒྲོ་བཏགས་བྱས་དེ་ལས། །
ཐག་སྦྲུལ་གྲིབ་མ་ཤ་ཟ་འཁྲུལ། །
ཅུང་ཟད་མ་སྤངས་མ་བཟུང་བར། །
རོལ་པས་ལེགས་གནས་སྐབས་ཇི་བཞིན། །

在真实中没有轮回，执身的束缚，在这里从何而来？有人在那里往无死［之处］，同样，解脱者要使［人］解脱。从颠倒的增益，［生起］绳蛇、影子、食肉鬼的迷乱；稍许也不舍弃，也不执取，以游戏善住，如其时机。

【按】"绳蛇、影子、食肉鬼的迷乱"，是说把绳子看成蛇、把影子看成鬼，都是增益所生的迷乱。"稍许也不舍弃，也不执取"，是大手印"不取不舍"的要义。

二十三、第二十二歌：萨惹哈《不可思议》（第 1151–1194 句） ​

（一）歌词（第 1151–1163 句） ​

གུཉྫ་རི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ས་ར་ཧའི་ཞབས་ཀྱིས་སོ། །
རང་གི་རྟོགས་བྱས་འཁོར་བ་མྱ་ངན་འདས། །
ལོག་ལྟས་འཇིག་རྟེན་རང་ཉིད་འཆིང་བར་བྱེད། །
བདག་གིས་མི་ཤེས་བསམ་མེད་རྣལ་འབྱོར་པ། །
སྐྱེ་དང་འཆི་བའི་སྲིད་པ་ཇི་ལྟར་ཡིན། །
ཇི་ལྟར་སྐྱེ་དང་འཆི་བ་དེ་བཞིན་དུ། །
གསོན་དང་ཤི་བ་དག་ལ་ཁྱད་པར་མེད། །
གང་འདིར་སྐྱེ་འཆི་དག་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད། །
དེ་བྱེད་གསེར་འགྱུར་བཅུད་ལེན་སྒྲུབ་པར་བྱེད། །
གང་གི་གཡོ་དང་མི་གཡོར་བཅས་པར་འཁྱམ། །
དེ་རྣམས་རྒ་དང་འཆི་བར་ཅིས་མི་འགྱུར། །
སྐྱེ་ལས་ལས་སམ་ཅི་སྟེ་ལས་ལས་སྐྱེ། །
ས་ར་ཧས་སྨྲས་བསམ་མེད་པ་དེ་ཆོས། །

曲调名为"衮者利"，萨惹哈足所作。

自己造作，［成为］轮回与涅槃；世人以邪见束缚自己。我不知道——不可思议的瑜伽士［不知道］——生与死的三有是怎样的。

生与死是怎样，活着与死去就没有差别。凡在这里对生死怀有疑惧的，他就去修点金术与长生药。

那些在动与不动［的世界］中漂泊的人，他们为什么不会老死？是从生而有业，还是从业而有生？萨惹哈说：不可思议，那就是法。

【按】本歌是萨惹哈的名歌。"凡在这里对生死怀有疑惧的"，藏文作"the tshom med"（没有疑惧），与下句"他就去修点金术与长生药"文义相违；注释作"有死等怖畏的瑜伽士"（第 1184 句），这里依注释译，藏文的"med"可能是"yod"之误，存疑。"衮者利"（guny+dza ri，梵 Guñjarī），曲调名。

（二）"自己造作轮回与涅槃，以邪见束缚自己"（第 1164–1165 句） ​

证悟一切法的萨惹哈足，说那义理：

"自己"等：由于无始无明习气的过失，以分别增益而造作三有与涅槃，所以在这世间漂泊；［这是因为］自己使自己在三有中束缚，也［自己］解脱。

（三）"我不知道生死的三有是怎样的"（第 1166–1169 句） ​

以副歌句，使自己的智慧稳固：

"我"等：成就阿阇黎萨惹哈足这样说：由上师足的恩德，完全了知事物的体性，所以我是不可思议的瑜伽士。所以，"生"等，［是说］像世间人那样［的生死，我不知道］。同样，［萨惹哈］以一首偈颂［说］："薄伽梵母，离开生、住、灭的过失"等。

（四）"生死是怎样，活着与死去就没有差别"（第 1170–1182 句） ​

以第二句，说生的自性：

"凡在这里"等：由于证悟一切都是无我，哪里有生呢？——嘿，瑜伽自在自己呼唤自己。没有生的［人］，也看不见死。同样，《不二成就》中也说：

རང་གི་རང་བཞིན་སྐྱེ་མེད་པ། །
དེ་ཉིད་འཇིག་པར་མ་མཐོང་སྟེ། །
རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཐམས་ཅད་སྤངས། །
དེ་ནི་གཉིས་མེད་ཡེ་ཤེས་མིང་། །

自己的自性没有生，那就也看不见坏灭；舍弃一切分别，那就名为不二之智。

所以，活着的人与死去的人，不能缘取为有差别。同样，《苏达格》中也说：

རྨི་ལམ་དང་ནི་རབ་སད་གཞན་དུ་དབྱེ་བ་མེད། །
རྣམ་པར་རྟོག་བྱེད་རྨི་ལམ་འབྲས་བུ་མངོན་འདོད་ཅན། །

梦与醒，没有别的差别；作分别的，是希求梦果的人。

【按】"《不二成就》"（gnyis su med pa sgrub pa，梵 Advayasiddhi），是一部密乘论典。"《苏达格》"（su ta ke），见第十三歌按语，存疑。

（五）"对生死怀有疑惧的，就去修点金术与长生药"（第 1183–1185 句） ​

以第三句，说对自己的随赞：

凡是有死亡等怖畏的瑜伽士，他也就去行点金等种种仪轨。而我，是没有对死亡等怖畏之疑惑的、无分别之形。

【按】"点金术与长生药"（gser 'gyur bcud len，梵 rasāyana），是印度炼金与长生之术。萨惹哈在这里批评那些因怕死而追求炼丹、长生的修行者，说证悟了不生不死的人，根本不需要这些。

（六）"在动与不动中漂泊的人，为什么不会老死"（第 1186–1190 句） ​

以第四句，又随赞：

"那些"等：幼稚的瑜伽士，在赡部洲的大圣地，在动与不动之间漂泊；或者以咒、药等之力，行往三十三天之处。那也不是得到上师之道而得的无死。我，是不可断、不可坏之形。

【按】"在动与不动之间漂泊"，注释解为在圣地之间朝礼漂泊；歌词原文的意思也可能是"在三十三天的动与不动［世界］中漂泊的天人"，存疑。

（七）"从生而有业，还是从业而有生？不可思议就是法"（第 1191–1194 句） ​

以第五句，说道的伟大：

"从生"等：离开作者与业的瑜伽自在，从生怎么会成为业？从业也［不会成为］生。所以，萨惹哈足也说了自己的见解：对胜义觉知的瑜伽士来说，因为不可思议，所以就是法性。

二十四、第二十三歌：布苏库巴《猎鹿》（第 1195–1255 句） ​

（一）歌词（第 1195–1206 句） ​

བ་རཱ་ལི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་འདུ་ཤེས་གསུམ་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
གང་ཚེ་བྷུ་སུ་ཀུ་ཁྱོད་རྔོན་འགྲོ་སྐྱེ་བོ་ལྔ་པོ་སོང་། །
པདྨའི་ཚལ་དུ་རབ་ཏུ་འཇུག་ན་ཡིད་ནི་གཅིག་ཏུ་གྱིས། །
གསོན་པོ་གསོད་པར་མ་བྱེད་ཤི་བའི་རོ་ནི་མ་བླང་ཅིག །
ཤ་ནི་མེད་པར་བྷུ་སུ་ཀུ་པ་ཁྱིམ་དུ་འཇུག་མ་བྱེད། །
སྒྱུ་འཕྲུལ་དྲ་བ་བརྐྱང་ནས་སྒྱུ་མའི་རི་དྭགས་གསད་པར་གྱིས། །
བླ་མ་དམ་པའི་གསུང་གིས་གོ་བྱེད་གང་དུ་གང་གིས་གཏམ། །
ལུས་ནི་བདག་གི་སྣོད་ཡིན་ཨེ་མ་ས་ཆུ་མེ་དང་ཟས། །
དུས་དང་དུས་མིན་གཉིས་གཟར་རླུང་ལམ་སྦྱར་ཚོད་སྐྱ་བས་དཀྲུག །
རྒྱ་དང་རྡོ་ལྕགས་ཐག་པ་མེད་པར་རི་དྭགས་རྒྱག་ཅིང་བྲོས། །
མཆོང་ཞིང་མཆོང་ཞིང་བརྒྱུག་པས་ནམ་མཁའི་མཐིལ་དུ་ནུབ་པར་གྱུར། །
བྷུ་སུ་ཀུ་པ་མཚན་མོ་ནམ་ནི་རབ་ཏུ་ལངས་པར་གྱུར། །

曲调名为"婆罗利"，三想者足所作。

布苏库啊，当你去打猎时，五个人走了；若进入莲花园，要使心专一。不要杀活的，不要取死的尸体；没有肉，布苏库巴就不要进家门。

张开幻化之网，要杀死幻化之鹿；以殊胜上师之语，使之明白——在哪里、以什么去谈论？

身体是我的器皿，唉玛！地、水、火与食物；时与非时二者，以勺在风道中调和，以桨搅拌。

没有网、石、铁与绳，鹿［却］跳跃而逃；跳着跳着奔跑，在虚空之底消失了。布苏库巴，夜晚天已大亮了。

【按】本歌以"打猎"为表征，注释把"鹿"解为身之风（第 1208 句），"杀"解为使之成为无自性（第 1210 句），是象征语言，不是字面上的杀生。据学界所知，这首歌在现存的尼泊尔梵文写本中只残存开头部分（注释亦缺），藏译本保存了全文，十分珍贵。"五个人"，注释解为五境（第 1210 句）。"在哪里、以什么去谈论"（go byed gang du gang gis gtam），句义不很清楚，存疑。"婆罗利"（ba rA li），曲调名，可能与第二十一歌的"婆罗底"相同，存疑。

（二）"去打猎，进入莲花园，要使心专一"（第 1207–1212 句） ​

以俱生喜所激励之心的成就阿阇黎布苏库足，以修习"鹿"之密意，［说］那义理：

"当你"等：嘿，布苏库！你若［以］身风之鹿——身体之风的体性［为猎物］；"猎人"，就是以寻求使之成为无自性的方便而去。那时，对五境——成为色蕴的、如镜的地界、眼根等，以收摄坛城的次第"杀"［它们］，就是首先使之成为无自性。

又以金刚念诵止息两种显现，以真正金刚与莲花平等结合，由上师的恩德，进入大乐之轮的莲花园时，"使心专一"，就是成为无分别——自己真正呼唤自己。

【按】"以收摄坛城的次第'杀'"，是圆满次第中诸大、诸根依次收摄的修法，"杀"只是象征语言。"金刚与莲花平等结合"，是有关业手印的表征用语，须依灌顶与口授来理解，不可照字面理解或模仿。

（三）"不要杀活的，不要取死尸，没有肉不要进家"（第 1213–1230 句） ​

所以，以副歌句，阐明对稳固的所缘：

"活的"等：进入的呼吸，是"活的"——嗡字，以昼之识，具有四十种自性。出去的呼吸，是"死尸"——吽字，是夜之识三十三种自性的体性。住的呼吸，是阿字，以中性之识，具有七种自性。同样，金刚手也说：

ཨོཾ་ཡིག་གིས་འཇུག་སེམས་ཅན་རྣམས། །
སངས་རྒྱས་སྐུ་ཉིད་མཆོག་ཏུ་རྟག །
ཧཱུཾ་ཡིག་འབྱིན་བྱེད་སེམས་ཅན་རྣམས། །
ཨཱཿཡིག་གིས་ནི་གནས་པར་བྱེད། །

以嗡字而入的众生，佛身是最上、恒常的；以吽字而出的众生；以阿字而住。

同样，"光明以夜之分"等，广说。

首先，使命等识进入中脉，之后，"肉"以密意语，就是殊胜喜——自加持的体性；若不以第四喜净化，嘿，布苏库足，就不能进入大乐之家。同样，《五次第》中也说："非夜，也非间，也非昼"等。同样，萨惹哈足也说：

དབང་པོ་གང་དུ་ནུབ་ཅིང་མི་གནས་རང་བཞིན་ལ། །
ཀྱེའི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་དགའ་བླ་མའི་ཞབས་ལ་དྲིས། །

诸根消没、不住于自性之中——嘿，俱生之喜，去问上师之足！

【按】"嗡、阿、吽"配合入、住、出三息，是"金刚念诵"的要点。"四十种、三十三种、七种自性"，合为八十种自性分别，分属昼、夜与中性三识，与《密集》圣者派所说的显现、增长、近得三识及其八十种自性分别相应，具体配法各传承略有不同，存疑。这些都是圆满次第的修法，须依具德上师的灌顶与口授来修习。"非夜，也非间，也非昼"，是《五次第》描述光明的著名句子。

（四）"张开幻化之网，杀死幻化之鹿"（第 1231–1237 句） ​

以第二句，说道的方便：

"幻化之网"等："幻化"，要了知为业之支分；在种种等刹那所得到的那乐上，在集聚之身上布网，以它束缚身之鹿——由上师足的恩德，要领会它的体性。所以，那时得到体验乐的体性，在任何处都不能言说。同样，萨惹哈足也说了"以喜所悦、柔顺的世间"等。

【按】"业之支分""种种等刹那"，是有关业手印与四喜四刹那的表征用语，须依灌顶与口授来理解，不可照字面理解或模仿。

（五）"身体是器皿，时与非时在风道中调和"（第 1238–1243 句） ​

以第三句，说串习的殊胜：

"身体之器"等：身体，就是我的器皿、基础，从中要"吃"成为五大种的物质。在那里，"时与非时"是日与月二者，第三是阿瓦都底之风；因为以第四喜完全摧毁一切，所以"吃与喝"，就是使之成为无自性。同样，《吉祥时轮》中也说了"若持白明点坠落，昼夜"等。

（六）"没有网石铁绳，鹿跳跃而逃，消失在虚空之底，天亮了"（第 1244–1255 句） ​

以第四句，说果的圆满：

"网与石"等：那里，大乐之喜就是"网"——以密意语，是身喜的分别；"石"以密意语，是语喜的分别；"绳"是意喜的分别。它们一切——色等——也都是虚空。

"奔跑"，是降下光明，那就是风的体性——身之鹿。"逃走"：恒常串习的瑜伽士使之成为无自性，融入虚空的光明。所以，布苏库足所说的"夜"，就是无明的黑暗消散——这就是"逃走"的意义。同样，经中也说了"自身如是融入，薄伽梵是命之主"等。

【按】"在虚空之底消失""天亮了"，比喻风息与念头融入光明、无明消散，即证悟。第 1253–1254 句所引经文，与第十九歌注释第 1057 句所引的偈颂开头相同。

二十五、第二十四歌：黑行者《满月》（第 1256–1287 句） ​

（一）歌词（第 1256–1266 句） ​

དཔའ་བོའི་ཏི་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ནག་པོ་སྤྱོད་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
གང་ཚེ་ཟླ་བ་གང་བ་ཤར་གྱུར་པ། །
དེ་ཚེ་སེམས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དྲི་མ་མེད། །
གཏི་མུག་དྲི་མ་གཅོད་པ་བླ་མའི་གསུངས། །
ཡུལ་དང་དབང་པོ་ནམ་མཁར་སླེབ་པར་འགྱུར། །
མཁའ་མཚུངས་ས་བོན་གང་ཞིག་མཁའ་མཉམ་འགྲོ། །
རང་གི་ཤིང་ལས་ཁམས་གསུམ་གྲིབ་མས་ཁྱབ། །
ཇི་ལྟར་ཉིན་བྱེད་ཤར་བས་མཚན་མོ་སེལ་བར་བྱེད། །
སྲིད་མཚོར་གཏི་མུག་རབ་རིབ་སེལ་བར་བྱེད། །
ཇི་ལྟར་ངང་པའི་རྒྱལ་པོས་ཆུ་བོ་འབྱེད། །
སྲིད་པ་ཟ་ཞེས་ཀཱཧྞ་པ་ཡིས་སྨྲ། །

曲调名为"勇士之提拉"，黑行者足所作。

当满月升起的时候，那时，心之王就没有垢染；斩断愚痴之垢的，是上师之语；境与根，就到达虚空。

等同虚空的种子，去往与虚空平等［之处］；从自己的树［生出］，三界都被［它的］荫影所遍满。

就像太阳升起，驱除黑夜，［它］驱除三有之海中愚痴的翳障；就像天鹅王分开水［与乳］——迦诃那巴说："吃掉三有！"

【按】据学界所知，这首歌与下一首织工巴之歌，在现存的尼泊尔梵文写本中都已佚失，只有藏译本保存了下来，十分珍贵。"勇士之提拉"（dpa' bo'i ti la），曲调名，梵文原名待考。"吃掉三有"（srid pa za），注释解为：证悟三有的自性，所以三有是要被"吃掉"［消融］的，而不是去执取它（第 1282 句）。

（二）"满月升起，心之王无垢"（第 1267–1274 句） ​

大乐之王，以一切法无所缘之味，黑行者又修习那义理：

"满月"等：由上师的恩德，当具足十六分的菩提心之月轮升起时，那时，瑜伽自在的心之王就极为无垢。

以副歌句，使那义理稳固：

"斩断"等：具慧者以上师之语，使愚痴等障碍逃走。"境与根"等：就是入于虚空的光明。同样，萨惹哈足也说了"向同时升起的那个顶礼"等。

【按】"具足十六分的菩提心之月"，是以月亮的十六分（从初一到十五的盈满）比喻菩提心（明点）的圆满，是圆满次第的表征用语，须依灌顶与口授来理解。

（三）"等同虚空的种子，三界被荫影遍满"（第 1275–1277 句） ​

以第二句，说法之种子的能力：

"等同虚空的种子"等：等同虚空的种子，是从光明自性的心所生的；它的自性——极为明亮的光，就是"自己之树的荫影"：瑜伽自在以智慧的光芒遍满三界。

（四）"太阳升起，驱除黑夜"（第 1278–1279 句） ​

以第三句，说它的殊胜之相：

"驱除黑夜"等：譬如太阳升起，就驱除夜晚的黑暗；同样，若极为礼敬殊胜上师足下的尘聚，由各别观察所真正生起的自性之恩，在三有之海中，智慧上［的］愚痴、嗔恚等障碍就远远逃走。

（五）"如天鹅王分开水乳，吃掉三有"（第 1280–1287 句） ​

以第四句，说瑜伽自在的行持：

"天鹅王"等：譬如外在的天鹅王，把水乳相混的水分开，而饮其乳。对黑行者自己［说］："嘿，最胜的瑜伽士！以那真实证悟了三有的自性，所以三有是要被'吃'的——你不要去执取三有！"同样，《智慧菩提》中也说：

སྲིད་པ་མ་ཡིན་མྱང་འདས་མིན། །
ཡང་དག་ཇི་བཞིན་རྟོགས་པ་ལས། །
ཞེས་སོ། །

非三有，非涅槃，从如实的证悟［而得］。

【按】"天鹅分开水乳"，见本译此前《大手印金刚歌》等篇，比喻从混杂的显现中只取其精华（心性）。"《智慧菩提》"（ye shes byang chub pa），所指何书待考，存疑。

二十六、第二十五歌：织工巴《织布》（第 1288–1345 句） ​

（一）歌词（第 1288–1298 句） ​

འདི་ནི་ཐག་པའི་ཞབས་ཀྱི་གླུ་དབྱངས་སོ། །
ཆོས་འབྱུང་རྐང་རྟེན་རྡོ་རྗེའི་གནས་ཀྱི་སྐད། །
ལན་ལྔ་འཐག་ཅིང་འཐག་པས་དྲི་མེད་གོས། །
བདག་ནི་ཐ་གའི་རང་བཞིན་རྒྱུ་རྣམས་དང་། །
སྤུན་དོག་བདག་གིར་མཚོན་པ་མི་ཤེས་སོ། །
ཕྱེད་བཅས་ཁྲུ་གསུམ་ཁྱིམ་འཐག་སུན་སྒྲོན་གསུམ། །
ནམ་མཁའ་ཁེངས་གྱུར་དེ་ནི་ཐག་འཐག་གོ། །
གཞོམ་མེད་ཐག་བཟང་སྦྲ་ནི་བླ་མའི་གསུང་བྲལ་མིན། །
གནས་གཉིས་བཅད་ནས་རྒྱུན་རྣམས་བསྒྲིམས་ཤིང་བརྟན་པོར་སྒྱོངས། །
ནོར་བུས་སོན་པ་སྟོང་ཉིད་ཀྱིས་མཚོན་སྟོང་ཉིད་སྙིང་། །
ཐག་གི་རོ་རྙེད་ཐ་ག་གཏི་མུག་དྲ་བ་གྲོལ། །

这是织工足的歌。

法源、织架，［是］金刚之处的声音；织了五遍又织，［织成］无垢之衣。我是织工的自性，经线与纬线，不知道以"我所"来标示。

三肘半之屋，织……［以］三……；充满虚空，那就是织布。不可摧毁的好纱，［织成的］帐，不离上师之语；截断两处，把诸经线收紧，牢固地张开。

以宝珠装饰，以空性来标示，空性是心要；得到织布之味，织工解开了愚痴之网。

【按】本歌以"织布"为表征。"织工"（thag pa / tha ga，梵 Tantī/Tantipa），成就者名，以织布为业。如上一首按语所说，这首歌在梵文写本中已佚失，只有藏译保存。藏译文字多处很难读通，如"经线与纬线，不知道以'我所'来标示"（spun dog bdag gir mtshon pa mi shes so）、"三肘半之屋，织……［以］三……"（phyed bcas khru gsum khyim 'thag sun sgron gsum）、"以宝珠装饰"（nor bus son pa）等，这里只照字面勉强译出，存疑之处很多。

（二）"法源、织架，金刚之处的声音"（第 1299–1317 句） ​

为了众生，成就阿阇黎织工足说了证悟一切法的那义理：

"法"等："法源"以密意语，要了知为般若的法源。"织架"：四足，成为四喜的所依。同样，《二观察》中也说了"凡作伊字者，天女的"等。或者，由胜义觉知而如实成为法之生处的，就是"法源"。

"金刚"：从瑜伽自在的所作与能作的事物，它的处所之声，就是瑜伽。同样，萨惹哈足也说：

རྡོ་རྗེ་འབེབས་པས་གཡོ་བ་ཉིད། །
པདྨ་ཡོད་པས་རྡོ་རྗེའོ། །
བྱ་བ་བྱེད་པས་རྒྱས་འདེབས་པ། །
འདི་ནི་བདེ་ཆེན་རྒྱལ་པོའོ། །

以金刚降下，就是动摇；因为有莲花，所以是金刚；以作业而印封，这就是大乐之王。

在那里，在般若的莲花上，镜等五智体性的世俗菩提心，就是空性与悲心的体性，［这是］由金刚上师的恩德［而得］。"无垢之衣"：以自性光明使之完全清净。同样，《二观察》中也说：

ཀུན་རྫོབ་ཀུནྡ་དང་མཚུངས་པ། །
དོན་དམ་བདེ་བའི་གཟུགས་ཅན་ནོ། །
ཞེས་སོ། །

世俗，如同军达花；胜义，是乐之形。

【按】"法源"（chos 'byung，梵 dharmodaya），在密乘中是倒三角形的坛城基座，象征般若（佛母）。"伊字"（ཨི），可能是"埃旺"之"埃"（e）的异写，存疑。第 1308–1311 句所引萨惹哈的偈颂，"金刚""莲花"是圆满次第中方便与智慧的表征用语，须依灌顶与口授来理解，不可照字面理解或模仿。"军达花"（kunda），是一种白色的茉莉花，在密乘中常比喻白菩提心。

（三）"我是织工的自性，经线纬线不以我所标示"（第 1318–1325 句） ​

以副歌句，使正确的证悟稳固：

"我是织工"等：体性之方便的"我"，就是织工足。"经线与纬线"：由于缘取世俗与胜义之差别的标示者们，所以不能了知。同样，［经中］也说：

གཟུང་འཛིན་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར། །
སེམས་ནི་གང་དུའང་སྐྱེ་བ་མེད། །
གང་ལ་སེམས་ཉིད་སྐྱེ་མེད་པ། །
དེ་ཉིད་མཆོག་གི་གོ་འཕང་ངོ་། །

因为没有能取与所取的事物，心在任何处都没有生起；凡是心性无生的，那就是最胜之位。

（四）"三肘半之屋，充满虚空"（第 1326–1333 句） ​

以第二句，说所依与稳固：

"三肘半"等：在自身的禅定之屋中解脱；在那里，生起第三喜。"充满虚空"：因为以完全清净的光明完全结合，所以以具有各别观察而安住于自身。同样，《二观察》中也说：

ལུས་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ཉིད་ནི། །
གཞན་དུ་སྤང་བར་བྱ་བ་མེད། །
ཅེས་སོ། །

离开身体的心性，在别处没有可以舍弃的。

【按】"三肘半之屋"，注释解为自身（禅定之屋），印度传统常说人身高三肘半，存疑。

（五）"不可摧毁的好纱，截断两处"（第 1334–1338 句） ​

以第三句，说信解之聚：

"不可摧毁"等："好纱"以密意语：以命与勤——方便与智慧的体性，在两种风中，遍计不可摧毁的声与影像。俱生的声与影，那就是世俗菩提心，要以殊胜上师之语来成就。"截断两处"：截断执有与执无二者之后，以开示金刚与莲花的真正结合，我要使［它们］不分离。

【按】"命与勤"（srog dang rtsol ba，梵 prāṇāyāma），即调息的风息修法。"金刚与莲花的真正结合"，是有关业手印的表征用语。这些都须依具德上师的灌顶与口授来修习，不可照字面理解或模仿。

（六）"以宝珠装饰，织工解开愚痴之网"（第 1339–1345 句） ​

以第四句，随赞瑜伽士：

"以宝珠装饰"等：从证悟一切法的自性光明，以与青春者相拥，那就是自性成熟的阿瓦都底瑜伽母——无我母。"住于宝珠"：织布的方式，我织工足得到了。所以，由她的恩德，被愚痴拥抱之线所缚的，被撕破了。"织"：离开了生之法，成为持金刚。同样，萨惹哈足也说了"那是具吉祥"等。

【按】"与青春者相拥"（dar ma'i skye bo dang 'khyud pa），注释解为与无我母（证悟无我的智慧）相合，是象征语言，不可照字面理解。

二十七、第二十六歌：寂天巴《弹棉》（第 1346–1385 句） ​

（一）歌词（第 1346–1356 句） ​

ཤ་བ་རི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ཞི་བའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ཚད་མས་བརྟགས་ཤིང་བརྟགས་པའི་ཆ་ཤས་ཆ། །
ཆ་ཤས་ཆ་ཤས་བརྟགས་ན་ལྷག་མ་མེད། །
དེ་ཉིད་ཕྱིར་ན་གཟུགས་ནི་མ་རྙེད་དོ། །
ཤཱནྟིས་སྨྲས་པ་ཅི་ཞིག་སྒོམ་པར་བྱེད། །
ཚད་མས་བརྟགས་བརྟགས་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་སོང་། །
སླར་ཡང་བླངས་ནས་རང་གི་འགོག་པར་བྱེད། །
རྣམ་པ་གཉིས་འབབ་ལམ་ནི་མ་མཐོང་སྟེ། །
ཤཱནྟིས་སྨྲས་པ་སྐྲ་རྩེའི་ཆ་མི་ཤོང་། །
བྱ་བ་བྱེད་པ་ཟུང་དག་ཡོད་མ་ཡིན། །
རང་གིས་རིག་པས་ཤཱནྟི་པ་ཡིས་སྨྲས། །

曲调名为"夏瓦利"，寂天足所作。

以量衡量又衡量，［分成］部分之部分；部分部分地观察，就没有剩余；因此，色就找不到了——寂天说：要修什么呢？

以量衡量又衡量，就成为空性；又［把它］取回来，止息自己；不见两种［相］降下的道路——寂天说：［这里］容不下发尖之分。

所作与能作，二者都是没有的——寂天巴以自证这样说。

【按】本歌的梵文原文是以"弹棉"为表征：把棉花（tulā）弹了又弹，弹成棉絮，再弹成纤维，最后什么也不剩；藏译者把 tulā 理解为"秤、量"（tshad ma），所以译成"以量衡量又衡量"，注释也依此作中观观察的解释（第 1358 句）。两种理解都在说同一个道理：一再分析，最后一无所得，就是空性。"夏瓦利"（sha ba ri），曲调名。

（二）"以量衡量，部分部分地观察，就没有剩余"（第 1357–1363 句） ​

以智慧之喜的安乐充满、滋润的成就阿阇黎寂天巴，为了众生，宣说那义理：

"tula"等：以自性就是过失、以量来衡量的觉知：在三界与身、语、意中，以动与不动等的差别，有部分的一［物］，以量证成它的自性有六分，然后把它的部分——微尘团的微尘，以六分分割为无实，一再分割，就没有部分了。以无部分所表示的那［微尘］，也因为离开了因，所以作为它的心之因，后来也得不到。

寂天足说："对事物有所缘，对无事物，又修什么呢？"同样，《智慧品》中也说了"若加以观察"等。

【按】"以六分分割微尘"，是中观与唯识论典中破除极微实有的著名论证：一颗极微若有东西南北上下六方，就有六分，就不是不可分的；若没有六分，就不能聚合成粗物。由此证明极微不实有，一切色法都找不到。"《智慧品》"（shes rab le'u），即寂天《入菩萨行论·智慧品》。这里的寂天巴以中观的观察来解释行歌，与"宝藏寂"作为大学者的身份相符，存疑。第 1359 句"作为它的心之因，后来也得不到"，句义不很清楚，存疑。

（三）"以量衡量成为空性，又取回来止息自己"（第 1364–1371 句） ​

以第二句，使那义理稳固：

"以量衡量"等：以那观察之量，也引出部分等。"空"：就是心入于光明。在那里，我持光明而"止息"等：就是止息执我的所修与能修者的体性。同样，《二观察》中也说了"无修，也无修者"等。

（四）"不见两种降下的道路，容不下发尖之分"（第 1372–1379 句） ​

以第三句，随赞道：

"降下"等：在这里最胜的道上，因为无二，所以没有两种相。所以寂天足说："在这里，若以发尖之分的法而入，那也是远离了［道］。"或者，发尖之边际的部分，在这里是没有的。同样，龙树足也说了"他的身上没有空隙"等。

（五）"所作与能作二者都没有"（第 1380–1385 句） ​

以第四句，说对自性的所缘：

"所作"等：成就阿阇黎寂天足，因为自己离开所作与能作，所以说为无上之位。这由量之理所生，由殊胜上师的恩德，自己了知无上之位。同样，《二观察》中也说：

བླ་མའི་རིམ་པ་ཉེར་བསྟེན་པས། །
གྱ་ནོམ་པ་ཉིད་བདག་གིས་ཤེས། །

依止上师的次第，我了知了胜妙。

二十八、第二十七歌：布苏库巴《半夜莲开》（第 1386–1422 句） ​

（一）歌词（第 1386–1396 句） ​

འདོད་པ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་འདུ་ཤེས་གསུམ་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ནམ་ཕྱེད་ཆུ་སྐྱེས་ཁེངས་རྒྱས་སུམ་ཅུ་གཉིས། །
རྣལ་འབྱོར་མ་རྣམས་དེ་ལ་ཡན་ལག་ཚིམ། །
རི་བོང་འཛིན་ལམ་ཨ་ཝ་དྷཱུ་ཏཱིར་བསྐྱོད། །
རིན་ཆེན་ཚིག་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་སྨྲ། །
རི་བོང་འཛིན་བསྐྱོད་མྱ་ངན་འདས་པར་འགྲོ། །
པདྨ་ཅན་ནི་པདྨར་འབབ་པའི་ཆུ། །
ཁྱད་པར་དགའ་བ་མཚན་ཉིད་དང་བྲལ་བ། །
གང་གིས་དེ་ཤེས་དེ་ནི་སངས་རྒྱས་སོ། །
བྷུ་སུ་ཀུས་སྨྲས་བདག་གིས་ཚོགས་པ་ཤེས། །
ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་དགའ་བདེ་བ་ཆེན་པོར་རོལ། །

曲调名为"如意施"，三想者足所作。

半夜，莲花充满而盛开；三十二位瑜伽母，在那里肢体满足。持兔者［月亮］在阿瓦都底之道上运行；珍宝之语，说的是俱生。

持兔者运行，往涅槃而去；具莲者，是流入莲花的水。殊胜喜，离相；谁了知它，谁就是佛。

布苏库说：我懂得了［二者的］和合，以俱生喜游戏于大乐之中。

【按】本歌以"半夜莲花开放、月亮运行"为表征，是圆满次第中有关脉、明点与四喜的表征用语。"三十二位瑜伽母"，注释解为三十二脉（第 1400–1401 句）。"殊胜喜"（khyad par dga' ba），歌词原文作 viramānanda（离喜），藏译作"殊胜喜"，存疑。这些都只能在具德上师座前依灌顶与口授领受，不可照字面理解或模仿。

（二）"半夜莲花盛开，三十二瑜伽母"（第 1397–1403 句） ​

以俱生之味完全充满的成就阿阇黎布苏库，说那义理：

"半夜"等：在那里，依《灌顶品》所说的仪轨：在半夜的第四时分，授予般若智灌顶的时候，金刚日光之莲花，在我顶髻的莲花中盛开。那时，"三十二位瑜伽母"：要了知为三十二［脉］，即菩提心降下时的 lalanā、rasanā、阿瓦都底、不可分母、细微形等；［菩提心］降入其处。以它们的喜等之聚，使肢体真正满足。

【按】"lalanā""rasanā"，即左脉与右脉（梵文），"阿瓦都底"即中脉。"般若智灌顶"，即第三灌顶。

（三）"持兔者在阿瓦都底道上运行，珍宝之语说俱生"（第 1404–1407 句） ​

以副歌句，说上师的力量：

那时，以那因，持兔者——菩提心之月，在阿瓦都底之道上到达金刚之尖；以殊胜上师之语——那真实之宝的威力，对它们显示俱生喜。同样，萨惹哈足也说了"心之根的箭"等。

（四）"持兔者往涅槃去，具莲者是流入莲花的水"（第 1408–1414 句） ​

以第二句，说那义理：

"运行"等：持兔者——菩提心，以阿瓦都底之道完全运行到哪里，那［菩提心］由上师的恩德，在金刚最胜之尖成为涅槃——光明。因为在莲花之味中，有大乐之味。"具莲者"：就是自性完全清净的阿瓦都底——无我母；那莲花之味——菩提心，以大乐之味使身金刚增长，所以向上流到大乐之轮。同样，黑行者足也说了"以极降下而缚自心"等。

（五）"殊胜喜离相，谁了知谁就是佛"（第 1415–1419 句） ​

以第三句，说那义理：

殊胜喜等离相的第四喜——清净；这殊胜喜，瑜伽自在的证悟由上师的恩德日夜如此，那就是具三十二相、以八十种好庄严的薄伽梵持金刚。因为在这里，那些真实没有无明的机会。同样，金刚达底足也说了"牛……精之觉知"等。

【按】"金刚达底足"（rdo rje Da DI zhabs），成就者名，所指待考。所引"牛……精之觉知"（ba lang khu rig），意思不明，存疑。

（六）"我懂得了和合，以俱生喜游戏于大乐"（第 1420–1422 句） ​

以第四句，使自己的证悟稳固：

"布苏库说"等：布苏库足我说：以方便与智慧的结合，由殊胜上师的恩德证悟俱生喜——大乐，而游戏。

二十九、第二十八歌：夏瓦日巴《高山上的夏瓦日女》（第 1423–1498 句） ​

（一）歌词（第 1423–1451 句） ​

བར་ཌི་ཞེས་པའི་གླུ་དབྱངས་ས་ར་ཧའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
མཐོ་ཞིང་མཐོ་བའི་རི་བོ་དེར། །
ས་ཝ་རི་ཡི་བུ་མོ་འདུག །
རྨ་བྱའི་མདོངས་ནི་ལུས་ལ་གྱོན། །
མ་རུའི་ཕྲེང་བ་མགུལ་དུ་དཔྱངས། །
སྨྱོན་པ་ས་ཝ་རི་ནི་འཁྲུལ། །
གུ་ལི་མ་བྱེད་ས་ཝ་རི། །
ཁྱོད་ཀྱི་རང་གི་ཁྱིམ་མི་མོ། །
མིང་ནི་ལྷན་སྐྱེས་མཛེས་ལྡན་མ། །
སྣ་ཚོགས་ཤིང་མཆོག་རྩེ་མོ་ནི། །
ནམ་མཁའི་མཐིལ་དུ་ཡལ་ག་རེག །
གཅིག་པུར་ས་ཝ་རི་ཉིད་འགྲོ། །
རྣ་རྒྱན་འཁོར་ལོ་རྡོ་རྗེ་འཛིན། །
ཁམས་གསུམ་པོ་ཡི་ཁྲི་ཉིད་བཤམས། །
བདེ་བ་ཆེན་པོའི་ཉལ་ས་བྱས། །
ས་ཝ་རི་སྦྲུལ་བདག་མེད་མ། །
གཟུགས་འཚོང་དགའ་བས་ནམ་ལངས་གྱུར། །
སེམས་ནི་སོ་རྩི་བདེ་བ་ཆེ། །
ག་བུར་ཟ་བ་སྟོང་པ་ཡི། །
བདག་མེད་མ་ཡིས་མགུལ་ནས་འཁྱུད། །
བདེ་ཆེན་མཚན་མོ་ནམ་ལངས་གྱུར། །
བླ་མའི་གསུང་གི་གཞུ་དང་ནི། །
རང་གི་ཡིད་ཀྱི་མདའ་ཡིས་ཕུག །
མདའ་གཅིག་ཉིད་ནི་བསྡོགས་བྱས་ནས། །
མཆོག་གི་མྱ་ངན་འདས་པ་ཕུག །
སྨྱོན་པ་ཤ་ཝ་རི་པ་ནི། །
ཆེར་ཁྲོས་རི་བོ་མཆོག་རྩེ་ཡི། །
མཚམས་སུ་ཞུགས་ནས་ཤ་ཝ་རི། །
བདག་གིས་ཇི་ལྟར་མཆོང་བར་བྱེད། །

曲调名为"婆罗底"，萨惹哈足所作。

在高而又高的山上，住着夏瓦日女子；身上披着孔雀的翎羽，颈上挂着 maru 子的鬘。

疯狂的夏瓦日迷乱了：夏瓦日啊，不要喧闹！你自己家中的女人，名字叫作"俱生美女"。

种种最胜之树的顶端，枝条触到虚空之底；夏瓦日独自行走，［戴着］耳饰、［持］轮、持金刚。

布置了三界之床，作成大乐的卧处；夏瓦日——蛇，与无我母——"持色女"，以喜度过长夜，天亮了。

心是槟榔，［是］大乐，吃着空性的樟脑；无我母抱着［他的］脖子，大乐之夜，天亮了。

以上师之语为弓，以自己的意为箭来射；把一支箭搭好，射穿最胜的涅槃。

疯狂的夏瓦日巴大怒，进入最胜山顶的缝隙——夏瓦日［啊］，我要怎样去寻找［他］呢？

【按】本歌是《行歌》中著名的"夏瓦日之歌"，以山中猎人夏瓦日（Śavara）与他的妻子为表征。歌词中的"夏瓦日女子"，就是下文所说的他"家中的女人"——"俱生美女"，注释解为证悟无我的智慧手印、无我母（第 1454、1462 句）。整首歌的情爱描写都是象征语言，绝不可照字面理解或模仿。

本歌的作者归属有出入：曲调名后说是"萨惹哈足所作"，注释开头说是"成就阿阇黎夏瓦日巴足"（第 1452 句），而第 1489 句又说"萨惹哈足我"。梵文原本的《行歌》中，这首歌归于夏瓦日巴（Śabara），这里的标题依注释作"夏瓦日巴"，存疑。

"maru 子"（ma ru），注释解为 guñjā（相思子，红色有黑点的种子，可串成项链），并以 guñjā 与 guhya（秘密）谐音作密意的解释（第 1456 句）。"蛇"（sbrul，梵 bhujaṅga），在梵文中也有"情人"的意思。"持色女"（gzugs 'tshong ma），藏文字面是"卖色的女子"，注释以梵文 dārikā 解为"摧毁烦恼者"（第 1470–1471 句）。"槟榔"（so rtsi），印度人嚼食的槟榔包叶。"疯狂的夏瓦日巴大怒，进入山顶的缝隙"，是说证悟者的心入于大乐之轮而消失，再也找不到了（第 1492–1493 句）。

（二）"高山上的夏瓦日女子，孔雀翎羽，maru 子鬘"（第 1452–1457 句） ​

成就阿阇黎夏瓦日巴足，［心］被大悲之味所穿透，为了世人，说那义理：

"高"等：瑜伽自在自身脊柱之杖——高的须弥山顶，在大乐之轮，［即］sa 字之后的 ha 字——持那个，就是"夏瓦日"。他的家：住在从阿字所生的智慧手印——无我母那里。"孔雀翎羽"：以种种方向的分别之形增上而住，把它作为衣服与饰品。"maru"是 guñjā：在喉间的受用轮上，增上持 guhya（秘密）的密咒。以另一句之句，要了知为副歌句。

【按】"sa 字之后的 ha 字"（sa yig gi pha rol ha yig），意思不很清楚，可能是对"夏瓦日"或"萨惹哈"之名的拆字释义，存疑。"受用轮"，即喉轮。

（三）"疯狂的夏瓦日，你家中的女人是俱生美女"（第 1458–1468 句） ​

以第二句，说串习的自性：

"疯狂"等：以薄伽梵无我母的体性，给予出息。"嘿，疯者"——对境迷乱的心，［就是］夏瓦日，方便与智慧为一。"guli"：不要作喜等的分别。"我自己——你家中的女人"，就是智慧手印——俱生，是美丽者。

"种种"等：是她身体的须弥山。"最胜之树"：在无明之形上，喜等之咒的种种作用的增广，成为自己之形。它的枝条，也是五蕴，在虚空中触及光明。所以那就是无我母，独一。

"耳饰"：在种种处所，以轮等五种手印的骨饰庄严；"金刚"是持方便之智，以双运之理在这身体之山上行走，就是游戏。

【按】"五种手印"（phyag rgya lnga），指轮（头饰）、耳饰、项饰、手足钏、腰带等五种骨饰，象征五智或五波罗蜜。

（四）"布置三界之床，以喜度过长夜"（第 1469–1476 句） ​

以第三句，说游戏之乐的力量：

"三界"等："三界"是身、语、意，在虚空中舒展光明，以它作为所取的大乐之卧处，夏瓦日——心之金刚，与"胸行者"［蛇］一起。"持色女"：因为摧毁烦恼，所以是 dārikā——无我母就是 dārikā。"以喜"：无比的游戏增长。"夜"：在黑暗中，摧毁方便与智慧的分别。同样，萨惹哈足也说了"吉祥金刚甘露也旋转"等。

【按】"胸行者"（lto 'gro），是蛇的异名，对应歌词的"蛇"。"dārikā"，梵文兼有"女子"与"撕裂者"的意思，注释以后者解为摧毁烦恼。

（五）"心是槟榔，吃空性的樟脑，无我母抱着脖子"（第 1477–1485 句） ​

以第四句，说因与果的体性：

"［槟榔］"等：对心中光明之丸的信解，与樟脑——双运的体性，以因与果［的关系］，对它信解。"空"：那就是具一切相之最胜的空性。以无我母——智慧瑜伽母，"脖子"，在受用轮中持大乐智慧之光。"天亮"：自身中烦恼的黑暗自己衰退。同样，《苏达格》中也说了"印封因与果"等。

【按】这一句注释的标题，藏文作"孔雀翎羽"（rma bya'i mdongs），与歌词第四句"心是槟榔"不合，可能是抄写之误，这里依歌词改为"槟榔"，存疑。"光明之丸"（'od gsal go la），"go la"意思不很清楚，存疑。

（六）"以上师之语为弓，以意为箭，射穿涅槃"（第 1486–1489 句） ​

以第五句，说金刚上师的伟大：

"上师之语"等：以殊胜上师之语为弓，自己的意——菩提心是箭。"把一支箭搭好"：就是使二者为一，必定发出一声，对那串习，由此涅槃——萨惹哈足我，摧毁了无始无明习气的过失。

（七）"疯狂的夏瓦日大怒，进入山顶缝隙，我要怎样找他"（第 1490–1498 句） ​

以第六句，说心的如实体性：

"疯狂"等：被俱生之酒所醉的那些人的心金刚，就是夏瓦日。"大怒"：被智慧之喜的香气所激，在大乐之轮中，如莲花般向上极为运动，于是就沉没在那里。"最胜之山"：所说的义理，我成就阿阇黎要怎样去寻求呢？同样，经中也说：

ཇི་སྲིད་སེམས་ནི་རབ་འཇུག་པ། །
བགྲོད་པ་རྣམས་ཀྱི་མཐར་ཐུག་མེད། །
སེམས་ཉིད་ལོག་པར་གྱུར་པ་ལ། །
བགྲོད་བྱ་དང་ནི་བགྲོད་བྱེད་མེད། །

只要心还在运行，诸行就没有究竟；心性若返回，就没有所行与能行。

【按】"大怒"，歌词原文是"以大怒"（garuā roṣe），注释解为被智慧之喜所激发而向上运行，并非一般的嗔怒。"我要怎样去寻找他"，是说证悟者的心已融入大乐之中，再也找不到一个"夏瓦日"了。

三十、第二十九歌：卢伊巴《如水中月》（第 1499–1543 句） ​

（一）歌词（第 1499–1509 句） ​

པ་ཊ་ཧ་མཉྫ་རི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ལཱུ་ཡི་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
དངོས་པོ་མ་ཡིན་དངོས་པོ་མེད་པའང་མ་ཡིན་པའི། །
འདི་འདྲའི་སངས་རྒྱས་གང་གིས་ཡིད་ནི་ཆེས་པར་བྱེད། །
ལཱུ་ཡིས་སྨྲས་པ་རྨོངས་པ་ཡ་མཚན་མཚོན་དུ་མེད། །
ཁམས་གསུམ་ཉིད་དུ་རོལ་པ་དབྱིབས་དང་སྤྱོད་ལམ་མེད། །
གང་གི་ཁ་དོག་མཚན་མ་གཟུགས་ནི་མི་ཤེས་སོ། །
དེ་ནི་ཇི་ལྟར་ལུང་དང་རིག་བྱེད་དག་ལས་བཤད། །
གང་གིས་ཇི་ལྟར་སྨྲ་བ་བདག་གིས་དྲི་བར་བྱ། །
ཆུ་ཡི་ཟླ་བ་ཇི་བཞིན་བདེན་དང་རྫུན་པའང་མིན། །
ལཱུ་ཡིས་སྨྲས་པ་བདག་གི་བསྒོམ་པ་ཇི་ལྟ་བུ། །
གང་ཞིག་བླངས་འདུག་དེ་ནི་བདག་གིས་མ་མཐོང་ངོ་། །

曲调名为"帕吒哈之穗"，卢伊巴足所作。

不是有，也不是无——这样的佛，谁会相信呢？卢伊说：愚者啊，［它］稀有而不可表示；在三界中游戏，没有形状，也没有威仪。

它的颜色、相与形，是不可知的；那又怎能由经教与吠陀来解说呢？谁会怎样说？我又去问谁呢？如同水中之月，不真，也不假。

卢伊说：我修什么呢？所持取的那个，我却没有看见。

【按】这首歌说心性超越有无、不可表示，"如水中之月，不真也不假"，是大手印中观见的名句。

（二）"不是有，也不是无"（第 1510–1514 句） ​

以智慧之喜而威严的卢伊巴足，为了［开示］殊胜的真实义而说：

"有"等：那事物，不是真实。为什么呢？因为对没有执为整体之差别的［东西］以观察，就不缘取为事物，又怎能得到为事物呢？也不是无，因为是非真实的体性。这样的正等觉，有哪个众生会相信它呢？

（三）"稀有而不可表示，没有形状与威仪"（第 1515–1527 句） ​

以副歌句，说体性之自性难以证得：

"卢伊说"等：成就阿阇黎卢伊巴足自己［说］：这难以表示的真实，幼稚的瑜伽士不能表示。因为"三界"——身、语、意三者的游戏，就是嬉戏；在它的相续中，不知长、短、圆等形状，所以［它］确定住在哪里呢？

以第二句，阐明所说之义：

"它的"等：没有证悟那真实之相的形，那又如何由种种诗歌、律、经、论与吠陀来解说呢？同样，龙树足也说了："不是红、黄与茜草之色，那不可缘取"等。

（四）"如水中之月，不真也不假"（第 1528–1533 句） ​

以第三句，说真实的自性：

"谁"等：谁以什么解脱？为了凡夫，又要给予什么中间的宗义呢？如水中之月，不真，也不假。那就是瑜伽自在修习之城的影像。那要怎样结合来解说？或者，对它要怎样信解？因为它不可言说。

【按】"中间的宗义"（bar gyi grub mtha'），意思不很清楚，可能指介于有无之间的某种立场，存疑。

（五）"我修什么？所持取的那个，我没有看见"（第 1534–1543 句） ​

以第四句，说心的体性：

"卢伊说"等：卢伊巴足说："我的所修、能修者与修，因为没有体性，要修什么呢？"所以，持第四［喜］而我安住；那也以上师之语观察，没有显示它的形状——没有看见。同样，［经中］也说：

སེམས་ནི་ངེས་པར་རྟོགས་པ་ཡིས། །
གང་གི་ཚེ་ན་གོམས་བྱེད་པ། །
དེ་ཚེ་སེམས་ནི་ངས་མ་མཐོང་། །
གང་དུ་སོང་ཞིང་གང་ནས་འགྱུར། །

以确定地证悟心，当串习的时候，那时，我看不见心——它去了哪里，又从哪里来？

三十一、第三十歌：布苏库巴《悲心之云》（第 1544–1580 句） ​

（一）歌词（第 1544–1554 句） ​

མལ་ལ་རེ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་བྷུ་སུ་ཀུའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
སྙིང་རྗེའི་སྤྲིན་ནི་རྒྱུན་མི་འཆད་པར་འཕྲོ། །
དངོས་པོ་དངོས་མེད་རྟོག་ཅིང་རྟོག་ཅིང་སེལ། །
ཡ་མཚན་ཆེ་བ་ནམ་མཁའི་མཐིལ་དུ་ཤར། །
ལྷན་སྐྱེས་རང་བཞིན་ལྟོས་ཤིག་བྷུ་སུ་ཀུ། །
གང་གི་ཡིད་ལ་མིག་འཕྲུལ་ཆད་གྱུར་པ། །
རང་གི་ཡིད་ལ་དགའ་བ་སྟེར་བར་བྱེད། །
ཡུལ་ནི་རྣམ་དག་བདག་གི་དགའ་བ་རྟོགས། །
ནམ་མཁའི་མཐིལ་དུ་ཇི་ལྟར་ཟླ་བ་ཤར། །
དེར་ནི་ཁམས་གསུམ་པོ་ནི་རྣམ་པར་བརྐྱང་། །
གང་ཤར་བྷུ་སུ་ཀུ་ཡི་མུན་པ་སེལ། །

曲调名为"摩罗利"，布苏库足所作。

悲心之云，不断地放射；有与无，分别又分别，都除去了。大奇妙在虚空之底升起——布苏库，看那俱生的自性！

谁的意中，幻术断了，［它］就给自己的意以喜。境完全清净，我证悟了喜，如同月亮在虚空之底升起。

在那里，三界舒展开来；［它］一升起，布苏库的黑暗就消除了。

【按】"幻术"（mig 'phrul），注释解为诸根之聚（第 1563 句）；歌词原文的意思是"一闻此［俱生］，幻网就断裂"。"摩罗利"（mal la re，梵 Mallārī），曲调名。

（二）"悲心之云，大奇妙在虚空升起"（第 1555–1561 句） ​

以大乐之喜极为满足的三想者足，说那真实义：

"悲心"等：除去执有执无的分别，即使之成为无自性；完全清净的受用圆满身，由瑜伽自在上师的恩德而放射。

所以，以副歌句，说它的威力："升起"等：由此证悟真实——光明，大奇妙的双运之果就升起了。所以："嘿，瑜伽士三想者足！由上师的恩德，在第三喜中，看那俱生喜的自性——要了知它！"这是自己呼唤自己。

（三）"幻术断了，给自意以喜"（第 1562–1570 句） ​

以第二句，显示它的威力：

"谁"等：凡是以各别观看俱生喜，"幻术"——诸根之聚，就断而成为无。同样，萨惹哈足也说了"诸根融入之处"等。"自己"等：以生起的无分别之相，自己的意——菩提心，由金刚上师的恩德，给予俱生喜。同样，萨惹哈足也说了"心与无心完全收摄"等。

（四）"境完全清净，如月在虚空升起"（第 1571–1574 句） ​

以第三句，随赞道：

"境"等：譬如月亮使虚空光明，同样，从我诸境的清净［而生］。"喜"：证悟了殊胜喜与胜喜，以俱生喜之月摧毁愚痴的黑暗。

（五）"三界舒展，布苏库的黑暗消除"（第 1575–1580 句） ​

以第四句，为了得果，说它的威力：

"在那里"等：在那里，三界之中，若离开四喜，就没有别的方便。凡是［它］一升起，成就阿阇黎三想者足就除去了烦恼的黑暗。同样，萨惹哈足也说了"向升起者顶礼"等。

三十二、第三十一歌：圣天《悲心手鼓》（第 1581–1614 句） ​

（一）歌词（第 1581–1591 句） ​

པ་ཌ་ཧ་མཉྫ་རི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་འཕགས་པ་ལྷའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
གང་ལ་ཡིད་དང་དབང་པོ་རླུང་རྣམས་ཞུགས་གྱུར་ན། །
བདག་གིས་མི་ཤེས་གང་དུ་སོང་དང་གང་དུ་སླེབ། །
ཡ་མཚན་སྙིང་རྗེ་ཌ་མ་རུ་ཉིད་སྒྲོགས་པར་བྱེད། །
འཕགས་པ་ལྷ་ནི་དམིགས་པ་མེད་ལ་རྣམ་པར་མཛེས། །
ཟླ་བ་ཟླ་བའི་འོད་ཟེར་ཇི་བཞིན་ཡོངས་སུ་ཤེས། །
སེམས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་དེ་ལ་འཕངས་ནས་ཡོངས་སུ་ཞུགས། །
སྤངས་གྱུར་སྲིད་པའི་སྐྱུག་བྲོ་འཇིག་རྟེན་སྤྱོད་པ་རྣམས། །
བལྟ་ཞིང་ལྟ་བས་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་རྣམ་པར་དཔྱད། །
འཕགས་པ་ལྷ་ནི་ཀུན་ལ་རྣམ་པར་དཔྱོད་པར་བྱེད། །
འཇིགས་པ་དང་ནི་སྐྱུག་བྲོ་རིང་དུ་ཟད་པར་བྱས། །

曲调名为"帕吒哈之穗"，圣天足所作。

若意、根与风都融入那里，我不知道［自己］去了哪里、到了哪里。奇妙的悲心之手鼓在响；圣天在无所缘中庄严。

如月与月光一样，完全了知；心的变化，投入那里而完全融入。舍弃了三有的厌恶与世间的行为，看着看着，就观察空性。

圣天对一切都观察过了，使怖畏与厌恶远远地灭尽了。

【按】"圣天"（'phags pa lha，梵 Āryadeva），这里指成就者圣天，即《五次第》传统中的圣天，与中观论师提婆是否同一人，有不同说法，存疑。"舍弃了三有的厌恶与世间的行为"，是说超越世俗的净秽、羞耻等分别，注释解为舍弃怖畏、羞耻等世间行（第 1611 句）。

（二）"意、根、风融入，不知去了哪里"（第 1592–1594 句） ​

以真实义而极为欢喜的圣天足说：

"若在那里"等：在那里，以光明收摄坛城等的次第，境、风、根等成为无自性；若入于其中，"我"：［就］不知道所表示的心之王，也不知道它去了哪里。

【按】"以光明收摄坛城等的次第"，是圆满次第中诸大、诸根次第融入光明的修法，须依灌顶与口授来领受。

（三）"奇妙的悲心手鼓在响，在无所缘中庄严"（第 1595–1599 句） ​

以副歌句，使喜稳固：

"奇妙"：稀有之悲，即世俗菩提心，由上师的恩德［而有］。"手鼓"：作不可摧毁之声，即证悟不可摧毁之声的智慧。所以，圣天足在无所缘——一切法不可缘取之中，作为瑜伽自在而庄严、威严。

（四）"如月与月光，心的变化融入"（第 1600–1609 句） ​

以第二句，说境的自性：

"月"等：譬如月亮落下时，月光也在那里落下。"变化"：同样，心之王也是，当无心而融入光明时，那时它的分别融入，在那里没落。同样，经中也说：

ཟླ་བ་ནུབ་པར་གྱུར་པ་ཇི་བཞིན་དུ། །
ཆུ་ཡི་ཟླ་བ་ཇི་སྙེད་ནུབ་པར་འགྱུར། །
དེ་བཞིན་སེམས་ཀྱང་ལྷན་སྐྱེས་ལ་ནི་ནུབ། །
དེ་བཞིན་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཀུན་ཀྱང་ངོ་། །

如同月亮落下，水中之月无论多少都落下；同样，心也在俱生中没落，一切分别也都同样［没落］。

（五）"舍弃世间行，观察空性"（第 1610–1612 句） ​

以第三句，说事物没有部分：

"舍弃"等：所以，成就阿阇黎我，完全舍弃了怖畏、羞耻等世间的行为，以上师之语的道路，确定地观察空性。"事物"：就是观察无我之形。

（六）"圣天观察一切，使怖畏与厌恶灭尽"（第 1613–1614 句） ​

以第四句，随赞自己：

"圣天"等：圣天足由殊胜上师的恩德，现证了一切无我之法，破除了轮回的一切过失，使［轮回］成为无果。

三十三、第三十二歌：萨惹哈《直道》（第 1615–1652 句） ​

（一）歌词（第 1615–1625 句） ​

དེ་ཤ་ཁ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ས་ར་ཧའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ནཱ་ད་ཐིག་ལེ་ཉི་ཟླའི་དཀྱིལ་འཁོར་མེད། །
སེམས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ངོ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་གྲོལ། །
དྲང་པོའི་ལམ་སྤངས་གཞན་ནི་མ་ལེན་ཅིག །
བྱང་ཆུབ་ཉེའོ་རིང་དུ་མ་འགྲོ་རེ། །
ལག་གདུབ་ལྟ་ལ་མེ་ལོང་མ་ལེན་ཅིག །
བདག་གིས་བདག་ཉིད་ངེས་པར་ཤེས་པས་སོ། །
ཕ་རོལ་ཚུ་རོལ་འགྲོ་བ་དེ་ཡིས་སོ། །
སྡུག་པའི་སྐྱེ་བོ་དང་འགྲོགས་འཆི་བར་འགྱུར། །
གང་གི་གཡས་གཡོན་དག་ནི་དོང་དང་གཡང་། །
ས་ར་ཧས་སྨྲས་དྲང་པོའི་ལམ་མོ་ཀྱེ།

曲调名为"德夏迦"，萨惹哈足所作。

没有 nāda、明点、日月的坛城；心之王，以自性而解脱。不要舍弃直道，去取别的［弯路］；菩提就在近处，不要往远处去吧！

看手镯，不要拿镜子——因为自己确定地了知自己。去往彼岸与此岸的，就以此［而行］；与恶人为伴，就会死亡。

左右两边，是深坑与悬崖——萨惹哈说：嘿，［这是］直道！

【按】这是萨惹哈的名歌之一。"nāda、明点、日月的坛城"，是密乘生起次第与圆满次第中常用的观想所缘（nāda 为种子字上的细微音点），萨惹哈说心性本身不依这些所缘而解脱。"看手镯，不要拿镜子"，是印度的俗语："手上的镯子，何须用镜子照？"比喻心性就在自身，一目了然，不必向外求。"恶人"，藏文作"sdug pa'i skye bo"，注释作"gdug pa'i skye bo"（恶人，第 1644 句），这里依注释译，存疑。

（二）"没有 nāda、明点、日月，心之王自性解脱"（第 1626–1630 句） ​

证悟一切法的成就阿阇黎萨惹哈足，为了众生说那真实义：

"nāda"等：以殊胜上师之语的甘露波浪之力，胜义觉知——心之宝，以完全舍弃 nāda 与明点等分别的自性而完全解脱，即从无始无明之识的翳障中［解脱］；［否则］又要去看他者的体性。同样，萨惹哈足也说了"阿吙！极"等。

（三）"不要舍弃直道取弯路，菩提就在近处"（第 1631–1635 句） ​

以副歌句，随赞道：

"直"等：所以，舍弃了阿瓦都底之道，瑜伽自在就没有别的方便。以它而行，菩提之王的宫殿就在近处。"re"，是真正的呼唤。"嘿，幼稚的瑜伽士！落入弯道，就不要再取轮回之有了。"

【按】"re"，是歌词原文中的呼格语气词，注释特别解释为"呼唤"。注释把"直道"解为阿瓦都底（中脉）之道，是圆满次第的解释。

（四）"看手镯，不要拿镜子"（第 1636–1640 句） ​

以第二句，说以自身为缘：

"手"等：对手上的镯子，镜子有什么用呢？"嘿，幼稚的瑜伽士们！"因为自己由金刚上师的恩德，了知自己意之菩提心的自性；所以，你就会现证无上的法性。

（五）"去往彼岸此岸，与恶人为伴就会死"（第 1641–1644 句） ​

以第三句，随赞菩提心：

"彼岸此岸"等："彼岸"，就是胜义真实——菩提心，最胜的瑜伽士会证悟它；之后，由上师的恩德得到大手印悉地，所以在轮回之有中，凡夫也会领会［它］。所以，若与愚痴等恶人为伴，就会沉没在轮回之海中。

【按】第 1643 句"在轮回之有中，凡夫也会领会［它］"，句义不很清楚，存疑。

（六）"左右是深坑与悬崖，嘿，这是直道"（第 1645–1652 句） ​

以第四句，又随赞道：

"左右"等：容易明白。所以，萨惹哈足也说：

བདེ་བ་ཆེན་པོའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ནི་བགྲོད་པའི་ཕྱིར། །
ཀུན་སྤངས་ལམ་བཞིན་འབྲས་བཟང་མ་ཡོར་གྱིས། །

为了前往大乐之城，舍弃一切，如［直］道而行，好果不要偏斜。

同样，另一首歌中也说：

ཁྲལ་ས་འགག་དང་ཤོག་མ་མེད་པ་ཡིས། །
མིག་གིས་མཐོང་བའི་ལམ་ལ་འགྲོ་བར་གྱིས། །

走在没有税所、关卡与关税的、以眼所见的道路上吧。

【按】第 1648–1649 句的意思不很清楚，存疑。第 1651–1652 句所引的"另一首歌"，就是第十五歌寂天巴《直道》的结尾两句。

三十四、第三十三歌：登达那巴《颠倒歌》（第 1653–1705 句） ​

（一）歌词（第 1653–1663 句） ​

པ་ཌ་ཧ་མཉྫ་རི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ཊེ་ཎ་ཊེ་ཎ་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
གྲོང་ཁྱེར་དབུས་ན་བདག་གི་ཁྱིམ་སྟེ་ཁྱིམ་ཚེས་མེད། །
ཁྲུ་བ་ལ་ནི་ཟན་མེད་རྟག་ཏུ་འབྲིམ་པར་བྱེད། །
སྦལ་པ་ཡིས་ནི་སྦྲུལ་ཉིད་འདོད་པ་ཉིད་དུ་བྱེད། །
འོ་མ་བཞོས་པས་ནུ་མ་ལ་ནི་ཞུགས་པར་འགྱུར། །
གླང་ནི་སྐྱེས་གྱུར་པ་ནི་མོ་གཤམ་ལ། །
འབྲི་ནི་འཇོ་བར་བྱེད་དེ་ཐུན་མཚམས་གསུམ། །
གང་དེ་བློ་ལྡན་དེ་ནི་བློ་མེད་པ། །
གང་དེ་ཆོམ་པོ་དེ་ནི་མཁར་སྲུངས་སོ། །
རྟག་ཏུ་ཅེ་སྤྱང་སེང་གེ་མཉམ་དུ་འཛིན། །
ཊེ་ཎ་ཊེ་ཎ་ཞབས་ཀྱི་གླུ་ནི་སུས་ཀྱང་གོ་བ་ཉུང་། །

曲调名为"帕吒哈之穗"，登达那巴足所作。

我的家在城中央，却没有邻居；锅里没有饭，却经常［向人］分发。青蛙却渴求着蛇；挤出的奶又流回乳房。

公牛生了［小牛］，母牛却不孕；一天三时，挤着母牦牛的奶。那聪明的，就是不聪明的；那盗贼，就是守城者。

豺狼常常与狮子相持——登达那足的歌，很少有人能懂。

【按】这首歌是印度宗教诗歌中著名的"颠倒歌"（梵 ulṭa-bhāṣā / sandhyā-bhāṣā 的一种），故意用违反常理的意象——公牛生子、母牛不孕、奶回乳房、盗贼守城——来打破凡夫的分别心，指示超越常识的心性。"登达那巴"（Te Na Te Na pa，梵 Ḍheṇḍhaṇapa），成就者名。

（二）"家在城中央，没有邻居；锅里没饭，却常分发"（第 1664–1668 句） ​

以最胜喜之聚而满足的成就阿阇黎登达那，以密意语说那义理：

"城中央"等："ḍā"，是 ḍāmala，不真实之形，即身、语、意三者的一百六十种自性的过失；凡是在大乐之轮中融入的，那就住为我的"邻居"——日与月本身，以金刚念诵的次第，融入其中。

"锅"：是身体的基础。"饭"：是它的世俗菩提心——识的体性，由上师的恩德，在那里没有它的所缘。所以，以无我的体性，瑜伽自在恒常不断地入［定］，一再地思维心。

【按】"ḍā……ḍāmala"，是注释者对歌词原文某个词的拆字释义，意思不很清楚，存疑。"一百六十种自性"，见第十二歌按语，存疑。

（三）"青蛙渴求蛇，挤出的奶流回乳房"（第 1669–1677 句） ​

以副歌句，使那义理稳固：

"青蛙"：是 beṅga 等。"vigata"，是无肢，那就是青蛙。无肢——空性，要了知为光明。"肢"，在六趣中伸展而行，所以是蛇；那就是风的体性，被以离肢之光明［所激发的］识之风所激励。

"挤出的奶"：与业手印真正相拥，金刚之尖上的菩提心——瑜伽自在的"乳房"，从金刚之根往大乐之轮而去，所以［说］"何其稀有"。

【按】"beṅga""vigata"，是注释者对歌词原文"青蛙"（beṅga）一词的释义：vigata-aṅga 意为"无肢者"，所以青蛙象征空性。"与业手印真正相拥""金刚之尖"等，都是圆满次第中有关业手印的表征用语，只能依灌顶与口授来理解，不可照字面理解或模仿。

（四）"公牛生子，母牛不孕，一天三时挤奶"（第 1678–1689 句） ​

以第二句，说串习的殊胜：

"公牛"等："bala"是肉，因为它给予 deha（身）［力量］；bala——那菩提心上，三种显现极为生起。"ba"：在瑜伽自在的家中，使不孕女——无我母自在。"母牦牛"：在自己的金刚之尖，由上师的恩德，"挤"它显现的两种过失，就是作使之成为无自性之事。"三时"：瑜伽士日夜［修持］。同样，萨惹哈足也说：

རྡོ་རྗེ་དང་ནི་ཆུ་སྐྱེས་ཡང་དག་སྦྱོར། །
རྣལ་འབྱོར་དྲི་མེད་མཆོག་གི་བདེ་ཆེན་འགྱུར། །
དེ་ཡི་ཚེ་ན་དགའ་བའི་དབྱེ་བ་ནི། །
དེ་ལ་མཚོན་དུ་མེད་པ་ཡོངས་ཀྱི་ཚད། །

金刚与莲花真正结合，瑜伽无垢，成为最胜的大乐；那时喜的差别，在那里不可表示，是一切的量度。

【按】"bala""deha"，是注释者以梵文拆字作密意的解释（bala 意为"力"，deha 意为"身"），存疑。"不孕女——无我母"，比喻无我智慧本身不生任何事物。第 1686–1689 句所引萨惹哈的偈颂，是有关业手印的表征用语，须依灌顶与口授来理解。

（五）"聪明的就是不聪明的，盗贼就是守城者"（第 1690–1699 句） ​

以第三句，说完全衡量自性：

"那聪明"等：幼稚瑜伽士们的"聪明"，就是分别之识；那［分别］，对觉知胜义者来说，由上师的恩德，各别都是无所缘的体性。同样，萨惹哈足也说：

གང་འདིར་མཚན་བཅས་བདེ་བ་དེ་ཉིད་ནི། །
ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་མཚན་མ་ཡོངས་སུ་ཞི། །
ཞེས་སོ། །

凡是在这里有相的安乐，对于大者，那些相都完全寂灭了。

所以，那心之王就是"盗贼"，即不与而取；以它成为具有受用事物者，它的违品就是胜义的体性。所以，对幼稚的瑜伽士来说，难以成就的胜义谛，是以苦来成就苦。

【按】第 1697–1699 句的注释，句义不很清楚，存疑。

（六）"豺狼与狮子相持，登达那的歌很少人懂"（第 1700–1705 句） ​

以第四句，说自性的体性：

"常"等：恒常怖畏死等的那个心，就如同豺狼；当由善知识的加持使光明清净时，那时，双运就如同狮子。登达那足这样的歌，很少有心能完全证悟——在恒常观看的大众生中，有谁能领会它的意义呢？

三十五、第三十四歌：达日迦巴《最胜彼岸》（第 1706–1762 句） ​

（一）歌词（第 1706–1726 句） ​

བ་ར་ཌི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་དཱ་རི་ཀ་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
སྟོང་པ་དང་ནི་སྙིང་རྗེ་དག །
དབྱེ་བ་མེད་པས་ལུས་ངག་ཡིད། །
རྣམ་པར་རོལ་པ་དཱ་རི་ཀ །
ཕ་རོལ་མཆོག་གི་འགྲམ་དུ་སོང་། །
མཚན་ཉིད་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་སེམས། །
བདེ་བ་ཆེན་པོས་རྣམ་པར་རོལ། །
དཱ་རི་ཀ་པ་ནམ་མཁའ་ལ། །
ཕ་རོལ་མཆོག་གི་འགྲམ་དུ་སོང་། །
ཁྱོད་ཀྱི་སྔགས་གང་ཁྱོད་རྒྱུད་དང་། །
ཁྱོད་ཀྱི་བསམ་གཏན་ཅི་ཞིག་བཤད། །
རང་གནས་བདེ་བ་ཆེན་པོར་ཐིམ། །
མཚོན་དཀའ་དོན་དམ་མྱ་ངན་འདས། །
བདེ་སྡུག་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་ནི། །
མིག་འཕྲུལ་དྲ་བ་ཟ་བར་བྱེད། །
རང་གཞན་གཞན་ཉིད་དཱ་རི་ཀ །
མ་ལུས་བླ་ན་མེད་པར་ཤེས། །
རྒྱལ་པོ་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ཀྱི་རྒྱལ། །
གཞན་ཡང་རྒྱལ་པོ་རྨོངས་པས་འཆིང་། །
ལཱུ་ཡི་པ་ཞབས་དྲིན་གྱིས་ནི། །
དཱ་རི་ཀ་པས་ས་བཅུ་ཐོབ། །

曲调名为"婆罗底"，达日迦巴足所作。

空性与悲心，由于无别，身、语、意游戏的达日迦，去到了最胜彼岸之边。无相之相——心，以大乐而游戏；达日迦巴在虚空中，去到了最胜彼岸之边。

你的咒是什么？你的续？你的禅定，又有什么可说的？融入自处的大乐，［就是］难以表示的胜义涅槃。把乐与苦作为一，就吃掉了幻术之网。

自、他与他者，达日迦完全了知为无上。王以王本身而得胜，别的王却被愚痴所束缚。以卢伊巴足的恩德，达日迦巴得到了十地。

【按】"达日迦巴"（dA ri ka pa，梵 Dārikapa），八十四成就者之一，相传是卢伊巴的弟子，所以歌中说"以卢伊巴足的恩德"。"你的咒是什么？你的续？你的禅定，又有什么可说的？"是成就者对只重外在咒语、续典、禅修形式者的批评。"得到了十地"，注释作"十二地"（第 1762 句），存疑。"王以王本身而得胜"（rgyal po rgyal po nyid kyi rgyal），意思不很清楚，注释解为表示自在等功德（第 1760 句），存疑。

（二）"空性与悲心无别，去到最胜彼岸"（第 1727–1735 句） ​

证悟甚深法的成就阿阇黎达日迦，说那义理：

"空性与悲心"等："悲心"，是世俗菩提心；"空性"，是它圆满之形——胜义谛。对二者作无别的受用而持，由金刚上师的恩德，成就阿阇黎达日迦［游戏］。"虚空"：要了知为显现等三空。它的彼岸——光明，以大乐充满，身、语、意以离开自性的决定而游戏。同样，经中也说了"离开诸事物，空性不住于别的事物"等。

【按】"显现等三空"，即显现、增长、近得三空，第四是光明（一切空），是《密集》圣者派圆满次第的术语，存疑。

（三）"无相之相——心，以大乐游戏"（第 1736–1738 句） ​

以副歌句，使那义理稳固：

"无相"：无生、无相，就是心的相。以它，以光明之心而游戏，就是去往乐的彼岸。

（四）"你的咒、你的续、你的禅定，有什么可说"（第 1739–1744 句） ​

以第二句，呼唤［自己，说］不是别人：

"你的"等："咒"：以念诵外在的咒——"嘿，幼稚愚痴的瑜伽士，［那］有什么［用］？""你的续"：对它的读诵、禅定与讲说，又有什么用呢？因为融入极无住的大乐，所以你的涅槃——难以表示，由上师足尘之光的恩德而极为成就，就是那个。同样，萨惹哈足也说了"咒与续"等。

（五）"把乐与苦作为一，吃掉幻术之网"（第 1745–1758 句） ​

以第二句，随赞道：

"苦"等："苦"，是轮回的乐与苦；以胜义谛使之和合——"嘿，幼稚的瑜伽士！由上师的恩德，受用境与根吧。"以此方便，一切成为无上——［这是］成就阿阇黎达日迦足［所说的］，因为在轮回中，不见自、他与别者的部分与差别。同样，多迦吒足也说：

འཁོར་བར་མང་དུ་ཡང་དག་འཁོར་གྱུར་ཀྱང་། །
བློ་གྲོས་དང་ལྡན་འདི་ཡི་མཐུ་ཡིས་ནི། །
དངོས་པོ་དངོས་མེད་ཟུང་དུ་རྣམ་པར་དཔྱད། །
ཐམས་ཅད་རང་གི་ཤེས་རབ་ཡང་དག་གནས། །
ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མིན་ལྟ་ཞིང་སྨྲ་གྱུར་པ། །
བདག་གིས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་ནི་མ་མཐོང་ངོ་། །
གཟུང་བ་དང་ནི་འཛིན་པ་སྤངས་པའི་ཕྱིར། །
དགའ་དང་སྡུག་བསྔལ་ཇི་བཞིན་དེ་ཉིད་དོ། །

虽然在轮回中多次真正轮转，以这具慧者的力量，对有与无双运地观察，一切都安住于自己的智慧中。那些观看并谈论方与非方的人，我一点也没有看见；因为舍弃了能取与所取，喜与苦都如其真实。

【按】"多迦吒足"（dho ka Da'i zhabs），成就者名，所指待考，存疑。注释在这里两次说"以第二句"，可能有一处是"第三句"之误，存疑。

（六）"王以王本身而胜，以卢伊巴的恩德得十地"（第 1759–1762 句） ​

以第四句，说对自己的随赞：

"王"等：以所说的三［句］，表示自己的事业、自在等功德。在别处，那些天、龙王等，因为对境愚痴而被束缚而住。我则又以卢伊巴足的恩德，与十二地的胜者相等。

三十六、第三十五歌：跋陀罗巴《心之王消失》（第 1763–1794 句） ​

（一）歌词（第 1763–1773 句） ​

མལ་ལ་རི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་བྷ་དྲའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
དེ་ཙམ་དུས་སུ་འདུག་ཀྱང་བདག་ནི་ཤིན་ཏུ་རྨོངས། །
ད་ནི་བླ་མ་དམ་པའི་གསུང་ལས་བདག་གིས་རྟོགས། །
ད་ནི་བདག་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཞི་བར་གྱུར། །
ནམ་མཁའ་རྒྱ་མཚོར་རབ་ཏུ་བསྐྱོད་པས་སླེབ་པར་གྱུར། །
བདག་གིས་བལྟས་པས་ཕྱོགས་བཅུ་ཐམས་ཅད་སྟོང་པ་ཉིད། །
སེམས་དང་རྣམ་པར་བྲལ་བས་སྡིག་དང་བསོད་ནམས་མེད། །
རཱ་ཧུ་ལ་ཡིས་བདག་ལ་མཚན་མ་སྨྲས་ནས་བྱིན། །
ནམ་མཁའི་རྒྱ་མཚོར་བདག་གི་སེམས་ནི་སྟོར་བར་གྱུར། །
བྷ་དྲས་སྨྲས་པ་ཆ་ཤས་མེད་པ་རབ་ཏུ་ལོང་། །
བདག་གི་སེམས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ནི་སྟོར་བར་གྱུར། །

曲调名为"摩罗利"，跋陀罗足所作。

这么长的时间，我住在极度的愚痴之中；现在，从殊胜上师之语，我证悟了。现在，我的心之王寂灭了，投入虚空之海而到达了。

我观看十方，一切都是空性；由于离开了心，没有罪也没有福。"罗睺罗"对我说了标志而给予［口诀］；我的心在虚空之海中消失了。

跋陀罗说：［我］完全取了无分者；我的心之王本身，消失了。

【按】"跋陀罗巴"（bha dra，梵 Bhadrapa / Bhādepa），成就者名，"bhadra"意为"贤善"。"罗睺罗"（rA hu la），歌词原文是 bājula（金刚部），藏译者误读为人名"罗睺罗"，注释则正确地解为"金刚部"，即金刚上师（第 1788–1789 句）。"完全取了无分者"（cha shas med pa rab tu long），注释以"跋陀罗"（贤）与"无分"（abhāga）作双关的解释（第 1792–1793 句），存疑。

（二）"这么长的时间，我住在愚痴中"（第 1774–1777 句） ​

具有以智慧之喜极为满足的成就阿阇黎跋陀罗足，说那义理：

"这么长的时间"等：在无始的轮回中，［直到］与善知识相遇［之前］。"愚痴"：因为贪著外境，在无量劫中这样住着；现在，以佛的力量遇到殊胜上师，我的心之自性就成为真实。

（三）"现在我的心之王寂灭了"（第 1778–1780 句） ​

以副歌句，使那义理稳固：

"现在"等：现在，以金刚与莲花真正结合的不变之乐，我的心之王成为无，即入于自性光明。

【按】"金刚与莲花真正结合"，是有关业手印的表征用语，须依灌顶与口授来理解，不可照字面理解或模仿。

（四）"我观看十方，一切都是空性"（第 1781–1786 句） ​

以第二句，说串习的自性：

"我观看"等：以一切法无所缘的瑜伽，无论看向哪个方向，那一切都以空性光明的自性，对我各别明显。所以，由第四［喜］生起，我了知罪与福等也都束缚于轮回。同样，萨惹哈足也说了"先与后"等。

（五）"罗睺罗说了标志，我的心在虚空之海中消失"（第 1787–1790 句） ​

以第三句，说金刚上师的威力：

"罗睺罗"等：就是"金刚部"。金刚上师表示之后，［使我］从事物中解脱，赐予第四喜的方便；我又恭敬地串习，"在虚空中"——就是投入光明之海。

（六）"完全取了无分者，心之王消失了"（第 1791–1794 句） ​

以第四句，说自己的体性：

"说"等："无分"：我"贤足"，取了无生的善分。凡是无始三有分别之基——心之王，我［使它］入于一切法无所缘之海。

三十七、第三十六歌：黑行者《俱生之睡》（第 1795–1829 句） ​

（一）歌词（第 1795–1804 句） ​

སྟོང་པའི་ཁྱིམ་ནི་ཡོན་པོར་དེ་ཉིད་ངེས་པ་ཅན།
གཏི་མུག་མཛོད་ནི་བླངས་ནས་ཐམས་ཅད་བསྐོར་བར་གྱུར། །
གཉིད་ཡུར་སེམས་མེད་རང་དང་གཞན་དག་རྣམ་པར་བྲལ། །
ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་གཉིད་དུ་ཀཱཧྞ་པ་ནི་སོང་། །
སེམས་མེད་ཚོར་བ་མེད་པར་ཤིན་དུ་གཉིད་དུ་སོང་། །
ཐམས་ཅད་གྲོལ་བར་བྱས་ནས་བདེ་བར་གཉིད་དུ་སོང་། །
བདག་གི་རྨི་ལམ་ན་ནི་ཁམས་གསུམ་སྟོང་པར་མཐོང་། །
འདྲེས་པར་བྱས་ནས་འགྲོ་དང་འོང་བ་བྲལ་བར་འགྱུར། །
ཛཱ་ལནྡྷ་རའི་ཞབས་ལས་མངོན་སུམ་ཉིད་དུ་བྱས། །
བདག་གིས་རྩར་ཡང་པཎྜི་ཏ་ཡིས་ལྟ་མི་བྱེད། །

空性之家，……以真如为确定者；取了愚痴之库，把一切都吃尽了。沉睡、无心，离开了自与他的分别；迦诃那巴进入了俱生之睡。

无心、无受，沉沉睡去；使一切解脱之后，安乐地睡去。在我的梦中，见到三界都是空的；混合之后，就离开了来与去。

从闍兰陀罗足［那里］，我现证了；我的根本，连班智达们也看不见。

【按】这首歌在藏译中没有曲调名的标题，注释说是"黑行者歌者足"所作（第 1805 句），即《行歌》中黑行者的"俱生之睡"之歌。"空性之家，……以真如为确定者"（stong pa'i khyim ni yon por de nyid nges pa can），藏译文字难解，"yon por"意思不明，歌词原文的意思可能是"空性之屋，以真如为守卫"，存疑。"把一切都吃尽了"，藏文作"thams cad bskor bar gyur"（环绕一切），依歌词原文与上下文译为"吃尽"，存疑。"闍兰陀罗足"（dzA landha ra），即成就者闍兰陀利巴（Jālandharipa），黑行者的上师。"我的根本，连班智达们也看不见"，注释解为只看书本的班智达们，连我的根本附近也见不到（第 1829 句）。

（二）"空性之家，取了愚痴之库"（第 1805–1807 句） ​

以俱生喜而说，黑行者歌者足说那义理：

"空"等："空"：要了知为意在得到显现的识，同样贪著习气。瑜伽自在以真如之剑，斩断那习气的过失——对自性愚痴之境贪著的一切相。

（三）"沉睡无心，进入俱生之睡"（第 1808–1815 句） ​

以副歌句，说禅定之相：

"沉睡"等：俱生喜的瑜伽士入睡了，你就无心。在那里，并不是退失。所以，黑行者威严，以俱生喜的瑜伽士而入睡。同样，《二观察》中也说：

གཉིད་ཡུར་དུག་རྣམས་ཟ་བར་བྱེད། །
ཅེས་སོ། །

昏睡者吃着诸毒。

那俱生喜，就是"睡"。

【按】"俱生之睡"，不是昏沉或无记，而是无分别的大乐光明，注释特别说明"在那里，并不是退失"。所引《喜金刚续》"昏睡者吃着诸毒"，意思是说入于俱生的瑜伽士，以烦恼（毒）为道用而不受其害，存疑。

（四）"无心无受，使一切解脱，安乐睡去"（第 1816–1819 句） ​

以第二句，说那［义理］：

"无心"：是心的无分别。"受"也是那无分别。所以，"它的智慧之一切"：三界极为完全净化，成为如实，进入那样的智慧之睡。

（五）"梦中见三界为空，离开来去"（第 1820–1826 句） ​

以第三句，说自己密意的智慧：

"梦"等："来与去"：以前面所说的次第，为了止息日月的来去，"混合"——因为入于阿瓦都底之风与俱生喜，所以如同我的梦，见到三地为空。同样，经中也说：

ཇི་ལྟར་བུ་མོ་གཞོན་ནུའི་རྨི་ལམ་མཐར། །
དེའི་བུ་སྐྱེ་དང་ཤི་བ་མཐོང་གྱུར་པ། །
སྐྱེས་ནས་དགའ་དང་ཤི་ནས་མི་དགའ་བ། །
ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་དེ་བཞིན་ཤེས་པར་གྱིས། །

就像年轻女子在梦中，见到她的儿子出生与死去：生时欢喜，死时不欢喜——一切法，都要这样了知。

【按】"年轻女子梦见儿子生死"，是大乘经论中常见的比喻（见《入中论》等所引），说一切法如梦，生时之喜与死时之悲都无实。

（六）"从闍兰陀罗足现证，班智达看不见我的根本"（第 1827–1829 句） ​

以第四句，说金刚上师的伟大：

"现证"等：由吉祥上师闍兰陀利足——于他现证了法性的那位——足下莲花之尘的接触之恩。那些看书本的班智达阿阇黎们，连我的根本附近也看不见。

三十八、第三十七歌：达达迦巴《不可言说》（第 1830–1886 句） ​

（一）歌词（第 1830–1840 句） ​

དགའ་བ་སྟེར་བ་ཞེས་པའི་གླུ་དབྱངས་ཏཱ་ཊ་ཀའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
རང་ཉིད་མེད་པས་བདག་གི་ཐེ་ཚོམ་གང་། །
འདམ་དང་དོང་རྩེའི་འདོད་པ་བྲལ་བར་འགྱུར། །
ཉམས་མྱོང་ལྷན་སྐྱེས་མ་འཁྲུལ་རྣལ་འབྱོར་ཀྱེ། །
མཐའ་བཞི་དང་བྲལ་ཇི་བཞིན་ཡིན། །
ཇི་ལྟར་འདོད་པ་དེ་ལྟར་ཡོད་པར་གྱིས། །
ལྷན་སྐྱེས་ལམ་ནི་རྣལ་འབྱོར་འཁྲུལ་མ་བྱེད། །
སྣོད་སྤྱད་སྒྲོལ་བ་པོ་ནི་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས། །
ངག་གི་ལམ་ལས་འདས་པ་ཇི་ལྟར་བཤད། །
ཏཱ་ཌ་ཀ་ཡིས་འདི་སྨྲའི་གོ་སྐབས་མེད། །
གང་ཤེས་དེ་ཡི་མགུལ་དུ་ཞགས་པས་བཅིངས། །

曲调名为"施喜"，达达迦足所作。

自己尚且没有，我有什么疑惑？对泥与坑顶的欲求，就离开了。嘿，瑜伽士！对俱生的体验，不要迷乱；［它］离开四边，如其所是。

你怎样想，就让它那样存在吧；瑜伽士，在俱生之道上不要迷乱。器具与渡者，自己知道；超越言语之道的，怎么能说？

达达迦在这里没有说的余地；谁懂了［而说］，就是在他的脖子上系上了绳索。

【按】"达达迦巴"（tA Da ka，梵 Tāḍakapa），成就者名。"对泥与坑顶的欲求，就离开了"（'dam dang dong rtse'i 'dod pa bral bar 'gyur），藏译文字难解，歌词原文的意思可能是"对大手印的欲求也断了"，存疑。"离开四边"，即离开有、无、亦有亦无、非有非无四句。"器具与渡者"（snod spyad sgrol ba po），注释解为渡口收取渡资的人（第 1873 句），存疑。"谁懂了［而说］，就是在他的脖子上系上了绳索"，注释解为：若觉知胜义的人还要去言说，就会被轮回之绳所缚（第 1883 句）。

（二）"自己尚无，我有什么疑惑"（第 1841–1851 句） ​

以智慧之饮而极为满足的成就阿阇黎达达迦，说那义理：

"自己尚无"等：由上师足尘的恩德，以如来之语的方便之门观察自身，因为没有一点我与我所，所以对客尘的蕴、烦恼、死主魔等的疑惑，我也没有。同样，经中也说了"我是进入者"等。在那里，"我"——对我之有义的分别之体性，那些希求大手印悉地的人，被［它］极远地隔开了。同样，经中也说：

འགའ་ཞིག་སྔོན་དུ་བཅིངས་མེད་ཅིང་། །
ད་ནི་གྲོལ་བར་གྱུར་པ་མེད། །
འདིར་ནི་བཅིངས་གྲོལ་རྣམ་རྟོག་པ། །
གང་དེ་ཡེ་ཤེས་མཚན་ཉིད་མིན། །

有些人，先前没有束缚，现在也没有解脱；在这里，束缚与解脱的分别，那不是智慧之相。

【按】第 1846 句的注释，句义不很清楚，存疑。

（三）"对俱生的体验不要迷乱，离四边如其所是"（第 1852–1866 句） ​

以副歌句，阐明所说的义理：

"体验"等：真正呼唤自己："嘿，达达迦！体验之义怎么能说呢？"所以，怎么能说"体验就是俱生"呢？近修在世俗中不遮止，所以使他人信解——［那］不是自性。同样，经中也说：

ཚིག་ཏུ་སྦྱོར་བ་སྟོན་པ་ཡིས། །
སངས་རྒྱས་གཉིས་སུ་མེད་པར་བརྟག །
བསམ་མེད་མཆོག་ལ་སྦྱོར་བ་ཡིས། །
སངས་རྒྱས་ཀྱང་མེད་གཉིས་མེད་མེད། །

以言词的结合来开示，观察佛为无二；以不可思议之最胜结合，佛也没有，无二也没有。

所以，从离开四边的体性，又以它的作用而安住。同样，经中也说了"非有、非无、非有无"等。

【按】第 1856–1857 句"近修在世俗中不遮止，所以使他人信解——［那］不是自性"，句义不很清楚，存疑。

（四）"你怎样想就那样存在，不要迷乱"（第 1867–1871 句） ​

以第二句，分别广说那义理：

"如其所是"等：在［证悟］生起时，从对已成就的无我的贪著，增长为大乐自性的慢，就是大持金刚。又，金刚上师对此开示确定之义。所以："嘿，成就阿阇黎！不要与俱生作差别！"因为没有疑惑，所以以狮子的姿态前行。

（五）"器具与渡者自己知道，超越言语怎么说"（第 1872–1879 句） ​

以第三句，说瑜伽自在之相：

"器具"等：譬如渡彼岸此岸的人，为了收取渡资，看那些想到彼岸解脱之处去的众生，也看他们的器具等遮止的差别。超越外义、具自证之相的法，怎能以世间的言语来开示呢？同样，由对真实信解之法的证悟，［所生的］具双倍功德之征相，世人就确定为瑜伽自在。同样，经中也说了"如同从烟而知火"等。

【按】第 1873–1876 句的注释，句义不很清楚，存疑。"如同从烟而知火"，是说虽然证悟本身不可言说，但从证悟者外现的功德征相，可以推知其证悟，如见烟知火。

（六）"在这里没有说的余地，说了就是系上绳索"（第 1880–1886 句） ​

以第四句，说极为无分别：

"说"等：成就阿阇黎达达迦这样说："对这法，幼稚的瑜伽士连一点余地也没有。"凡是觉知胜义的人，若［还］要去说，也因此领会了法之后，那时就在他的脖子上系上了轮回之绳。同样，经中也说了"即使是芝麻、糠秕许的毒叶"等。

三十九、第三十八歌：萨惹哈《身之船》（第 1887–1921 句） ​

（一）歌词（第 1887–1897 句） ​

བྷཻ་ར་བི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ས་ར་ཧའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ལུས་ནི་གྲུ་ཡི་དུམ་བུ་ཡིད་ནི་སྐྱ་བ་སྟེ། །
བླ་མ་དམ་པའི་གསུང་གི་སྐྱ་བ་འཛིན་པའོ། །
སེམས་ཉིད་བརྟན་པ་ཉིད་དུ་བཟུང་གིས་གྲུ་པ་རྣམས། །
ཐབས་གཞན་གྱིས་ནི་ཕ་རོལ་འགྲོ་བ་མེད། །
གྲུ་ནི་འབབ་པ་གྲུ་ཤིང་མཉེན་པའི་ཡོན་ཏན་ཡིན། །
ཚོགས་ཞིང་ཚོགས་པས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པས་གཞན་དུ་ཤེས། །
ལམ་ནི་འགོག་པའི་འཇིགས་པ་རྣམ་པར་འོང་བར་གྱུར། །
སྲིད་པའི་དབའ་རླབས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་འཁྲུགས་པར་གྱུར། །
ཕ་རོལ་ཚུ་རོལ་ཆུ་རྒྱུན་དྲག་པོ་རབ་ཏུ་འབབ། །
ས་ར་ཧ་ཡི་ཞབས་ཀྱིས་སྨྲས་པ་ནམ་མཁའི་ཏིང་ངེ་འཛིན། །

曲调名为"怖畏母"，萨惹哈足所作。

身体是船的一块［木板］，意是桨；以殊胜上师之语作为持舵者。船夫们！要把心性稳固地持住；以别的方法，不能去到彼岸。

船的行驶，是船木与船夫的功德；会合又会合，以俱生而知别的［一切］。路上，止息的怖畏来了；三有的波浪全都扰乱了。

在彼岸与此岸之间，猛烈的水流奔腾——萨惹哈足说：［融入］虚空的三摩地。

【按】本歌又以"行船"为表征。"会合又会合，以俱生而知别的［一切］"（tshogs zhing tshogs pas lhan cig skyes pas gzhan du shes），句义不很清楚，存疑。"止息的怖畏"，注释解为修行者贪著饮食与境时，道就退失，日月二风有力（第 1912–1914 句）。

（二）"身体是船板，意是桨，上师之语持舵"（第 1898–1905 句） ​

具有慈爱自性的萨惹哈足，也以"身之船"的密意语说那义理：

"身体是船的一块"等：以所依与能依的关系，把身体观为船。意——识，也就是船的桨。以殊胜上师之语为船夫而持，以金刚与莲花平等结合，在三有之海的中央，使五智体性、离相而净化的世俗菩提心稳固，使身体之船不变——"嘿，萨惹哈足！没有别的从三有之海渡过的方法。"同样，乌达足也说了"以这五者从愚痴之岸渡过，到彼岸"等。

【按】"金刚与莲花平等结合"，是有关业手印的表征用语，须依灌顶与口授来理解，不可照字面理解或模仿。

（三）"船的行驶，是船夫的功德"（第 1906–1910 句） ​

以第二句，随赞道：

"船行"等：譬如外在的船行驶，以持桨者的功德来引导；同样，这里的船也就是体验。"嘿，瑜伽士！在金刚上师俱生喜的方便之双运上，不要舍弃船！"由它，即刻去往大乐之洲。

（四）"路上止息的怖畏来了，三有的波浪扰乱"（第 1911–1915 句） ​

以第三句，说住于魔业：

"在路上"等：当修行者贪著饮食与境时，道就退失；因为［这是］进入阿瓦都底时所要舍弃的。"止息"：那时，日月二者变得有力；因此，在三有之海中，对境之波浪的无我之法，一切都以［它们的］作用而迷乱。

（五）"彼岸此岸猛烈的水流，虚空的三摩地"（第 1916–1921 句） ​

以第四句，随赞阿瓦都底之道：

"彼岸此岸"等："对一切"：恶道——月等，在那里融入阿瓦都底。那要以自性完全清净的阿瓦都底之声来证悟。"laya"：就是持那［融入］。"猛烈之流"：以大乐之贪的流而入，觉知胜义者——菩提心之金刚，使之向上运行。"虚空"：就是融入无垢之轮的洲——这样说。

【按】"laya"，梵文意为"融入、消融"，是歌词原文中的词，注释特别加以解释。

四十、第三十九歌：萨惹哈《心之王与凶暴之牛》（第 1922–1986 句） ​

（一）歌词（第 1922–1942 句） ​

མཱ་ལ་ལཱ་སི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ས་ར་ཧའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
སྟོང་ཉིད་ལག་པས་ཧྲོལ་ཅིག་ཀྱེ། །
ཁྱོད་ཀྱི་རང་གི་ཡིད་ཀྱི་སྐྱོན། །
བླ་མའི་གསུང་གི་སྤྱོད་ལམ་ཀྱེ། །
ཁྱོད་ཉིད་སླར་སྡོང་ཇི་ལྟ་བུ། །
རྨད་བྱུང་ཧཱུཾ་སྐྱེས་ནམ་མཁའ་ལ། །
ཀྱོག་པོར་འགྲོ་བ་བསླང་གྱིས་ལ། །
ཕ་རོལ་འགྲོ་བ་འཇོམས་པ་ཡིས། །
ཁྱོད་ཀྱི་གཡོ་སྒྱུ་སྣ་ཚོགས་པ། །
ངོ་མཚར་སྲིད་པའི་གཏི་མུག་ལ། །
ཀྱེ་མ་རང་དང་གཞན་དག་མཐོང་། །
འགྲོ་འདི་ཆུ་ཡི་ཆུ་བུར་འདྲ། །
ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྟོང་པ་བདག །
བདུད་རྩི་ཡོད་བཞིན་དུག་མེད་ཀྱི། །
གཞན་དབང་སེམས་ཀྱི་བདག་ཁྱིམ་ན། །
བཏུང་བ་བདག་གིས་གོའོ་ཀྱེ། །
བདག་ནི་མ་རུངས་གཉེན་འདུན་ཟ། །
ས་ར་ཧས་སྨྲས་མཆོག་ཡིན་གྱུར། །
བདག་ཅི་མ་རུངས་གླང་ལ་ནི། །
གཅིག་པུས་འགྲོ་བ་འཇོམས་པར་བྱེད། །
ཀྱེ་མ་བདག་ནི་རང་འདོད་སྤྱོད། །

曲调名为"摩罗罗悉"（mA la lA si），萨惹哈足所作。

嘿！［你］以手［伸向］空性（？），这是你自己心意的过失。上师言教的行仪啊，嘿！你自己又怎么［成了］树干（？）呢？

稀有！吽生于虚空之中。弯曲而行的，请扶直起来吧！以摧毁那去往彼岸者——你的种种欺诳与狡诈。

稀奇！对于三有的愚痴，唉！看见了自与他。这众生如同水泡。俱生之空——我，明明有甘露，［为何还吃］毒？在他依之心——我的家宅中，饮料由我来［享用］，嘿！

我吃掉凶暴的亲眷。萨惹哈所说，成为最胜。我要那凶暴的牛做什么？［心之王］独自就能摧伏众生。唉！我依自己所欲而行。

【按】本歌藏译文字多处难解："以手［伸向］空性"的"ཧྲོལ"，意思不明；"树干"（སྡོང）也不明所指。注释第 1945 句说到"梦"与"把手伸展"，可能原文第一句的某词是"梦"（梵 svapna），被藏译者读成了"空"，存疑。"明明有甘露，［为何还吃］毒"，藏文直译是"甘露现有而无毒"，这里按注释第 1970 句的意思补译。"凶暴的牛"，藏文 མ་རུངས་གླང，注释第 1982 句说"go"就是"牛"，并说要把它了知为"心之王"。

（二）"嘿，心之王，你住在哪里"（第 1943–1947 句） ​

成就阿阇黎萨惹哈足，证悟了那义理——事物的自性，为了世间人而宣说：

"空性"等：嘿，自己的意——心之王！你［应］把无明等过失证悟为不是乐的体性，所以……在梦醒之后，还仍然显然贪著——譬如诸天都把手伸展开一样，又如睡醒一样，对那些又怎么说呢？

在这里，现在由佛的福德之力，以我殊胜上师言教之月光的自性，三世间被极为照亮。所以说："嘿，心之王，你住在什么处所呢？"

【按】第 1945 句藏文颇为错乱，"诸天都把手伸展"一语意思不明，只能照字面译出，存疑。

（三）"稀有！吽生于虚空"（第 1948–1951 句） ​

以副歌句，使那义理稳固：

"稀有"：就是奇妙。由上师足莲的恩德而游戏，所以我所证悟的，从吽字种子所生——嘿，心之王，"在虚空中"：就是极为趣入光明。现在，摧毁无明的种种过失与悔恨的，就是你自己。

（四）"稀奇！对于三有的愚痴，看见自与他"（第 1952–1968 句） ​

以第二句，说对众生的大感叹：

"稀奇"等：三有的众生，在愚痴之中何等稀奇！由于不知道本体，所以作分别自、他与彼方的区别之见。因此，由于作那我慢，你就［障蔽了］本应在意中、在心中显现的胜义。同样，经中也说：

ང་རྒྱལ་དང་བཅས་ཡིད་མི་བཟང་། །
སྐྱེ་བར་འཇུག་ཅིང་འཆིང་བར་བྱེད། །
ང་རྒྱལ་དང་བྲལ་འགྲོ་བ་ཡང་། །
སེམས་ལ་བདག་ལྟ་དེ་ནས་བྲལ། །
སྟོན་པ་གཞན་མེད་འགྲོ་བ་ལ། །
རྒྱལ་བ་མེད་ཅིང་བདག་མེད་སྨྲ། །
གཞན་མིན་དེ་ལས་ཉེ་བར་ཞི། །
བསྒྲུབ་པ་དེ་ལ་འདི་ཡིད་ལམ། །
དེ་ཉིད་རིག་ལ་ཆུ་ཟླ་སོགས། །
དཔེ་ནི་བཅུ་གཉིས་སྒོ་རུ་གྱིས། །
ཐམས་ཅད་སྟོང་པའི་ཚད་མ་ཡིས། །
སྐྱེ་བ་མེད་ལ་སྒྲུབ་པོར་བྱེད། །

带着我慢的意不善，令人趣入于生，作成系缚；离开我慢的众生，于心中便离开我见。对众生而言没有别的导师，［经中］说无胜者、无我；不是别的，由此而近于寂灭。对修持这个的人，这就是意之道。要了知真如，以水月等十二种譬喻为门；以一切皆空之量，成立无生。

【按】"带着我慢的意不善"以下这段偈颂，出处待考。"以第二句，说对众生的大感叹"，藏文 རྗེས་སུ་བསྔགས་པ，本文其他处多译作"随赞"，这里从上下文看是感叹众生愚痴，故译为"感叹"，存疑。第 1954 句文字错乱，这里依大意译出，存疑。

（五）"甘露现有，饮料由我享用"（第 1969–1976 句） ​

以第三句，说四喜之大我：

"甘露"等：如果有安住于俱生喜，［又］怎么会受用色等对境之毒呢？嘿，业之自在者，具有心之观察的人啊！"宅"：就是自己的身，"具饮料者"——对于贪、嗔、痴等聚，你自己的家中女——智慧手印无我母，真正拥抱，她的饮料，就是由我以无自性而［饮］。同样，萨惹哈足也说：

ཁྱིམ་མི་མོ་ལ་གཞན་གྱི་དུག་ནི་ཟ་བར་བྱེད། །

［有］家中之女，却去吃他人的毒。

等等。

【按】"家中女""智慧手印""拥抱""饮料"，都是无上瑜伽续圆满次第的象征语，指智慧与方便双运、无我母等法义，须依灌顶与口授，不可照字面理解或模仿。"四喜之大我"，原文 དགའ་བ་བཞིའི་བདག་ཉིད་ཆེ་བ，指具有四喜体性者。

（六）"萨惹哈所说成为最胜，我要凶暴的牛做什么"（第 1977–1986 句） ​

以第四句，说依自己所欲之行：

成就阿阇黎萨惹哈足也［说］"萨惹哈所说"等："凶暴的牛"：凶暴，是因为给予对境力量，［梵文］"duṣṭa"（凶暴）——要了知为心之王。那独一者摧伏凶暴的三世间，所以，我要凶暴的牛做什么？"go"：就是牛。

将它连同所缘，在身中作为空性光明之形，由上师言教的恩德，依自己的意愿在三界中游行。同样，寂天足也说：

རང་གི་འདུན་པས་སྤྱོད་པའི་གནས། །

依自己的意愿而行之处。

等等。

【按】"go"，藏文注释解为 གླང་པོ，此字可指象或牛，这里随歌中"牛"的意思译作"牛"；孟加拉语 go 即"牛"。"寂天足"（ཞི་བ་ལྷའི་ཞབས），是否即《入菩萨行论》作者寂天，或是其他同名成就者，待考，存疑。

四十一、第四十歌：黑行者《哑者对聋者说》（第 1987–2028 句） ​

（一）歌词（第 1987–1997 句） ​

མཱ་ལ་སའི་གོ་ཌ་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ནག་པོ་སྤྱོད་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
གང་ཞིག་ཡིད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་མིག་འཕྲུལ་འདྲ། །
ལུང་དང་པོ་སྟེ་རྫུན་གྱི་ཕྲེང་བ་ཡིན། །
ཇི་ལྟར་སྨྲ་བས་ལྷན་སྐྱེས་བརྗོད་པར་ནུས། །
ལུས་ངག་ཡིད་ལ་གང་དུ་མི་འཇུག་གོ། །
བླ་མས་རྫུན་གྱི་ཐབས་ཀྱིས་སློབ་མ་ལ། །
ངག་གི་ལམ་ནས་འདས་པ་ཇི་ལྟར་སྨྲ། །
གང་དེ་སྨྲ་བ་དེ་དང་དེ་རྣམས་རྫུན། །
བླ་མའི་ཐབས་ཀྱིས་སློབ་མ་འཁྲུལ་བར་བྱས། །
ཀཱཧྞས་རྒྱལ་བའི་རིན་ཆེན་ཇི་ལྟར་སྨྲ། །
ལྐུགས་པས་འོན་པར་སྨྲ་བ་ཇི་བཞིན་ནོ། །

曲调名为"摩罗娑哥吒罗"（mA la sa'i go Da la），黑行者足所作。

凡是意的行境，都如同幻术；经教与古典，都是虚妄之鬘。怎么能以言说表述俱生？［它］不进入身、语、意的任何处。

上师以虚妄的方便对弟子，怎么说那超出语言之道的？凡是所说的，那些都是虚妄。以上师的方便，使弟子迷乱（？）。迦诃那怎么说胜者之宝？就像哑巴对聋子说话一样。

【按】"经教与古典"，藏文 ལུང་དང་པོ，直译是"最初的经教"，注释第 2001 句作"经与古吠陀"（ལུང་དང་རིག་བྱེད་རྙིང་མ），可能原文是 āgama 与 purāṇa（往世书、古典），这里依注释译出，存疑。"使弟子迷乱"，藏文 འཁྲུལ་བར་བྱས，与上下文不很相合，存疑。

（二）"凡是意的行境，都如幻术"（第 1998–2001 句） ​

以俱生喜而满足的黑行者，以极大欢喜说这首歌。

"凡是意的"等：意与根的行境，就是寻与伺之网。经、咒、论等的知识，也全都是那样。同样，也［有经中说］"经与古吠陀"等。

（三）"怎么能以言说表述俱生"（第 2002–2009 句） ​

以副歌句，说俱生难以言说：

所以，在吠陀中，怎么能表述俱生无上智慧呢？凡夫的身、语、意，都融入于那俱生之中。同样，帝洛巴足也说：

སོ་སོ་རང་རིག་འབྲས་བུ་ནི། །
ཏི་ལོ་པ་ཡིས་ཞབས་ཀྱིས་སྨྲས། །
གང་ཞིག་ཡིད་ཀྱི་སྤྱོད་ཡུལ་སྦས། །
དེ་ནི་དོན་དམ་མ་ཡིན་ནོ། །

各自自证之果，帝洛巴足所说：凡是隐藏为意之行境的，那不是胜义。

【按】"帝洛巴足"，即印度大成就者帝洛巴（Tilopa），那洛巴之师。

（四）"上师以虚妄的方便，怎么说超出语言的"（第 2010–2016 句） ​

以第二句，说真如的自性：

"虚妄"等：以非真实［的语言］，上师给弟子口诀。因为凡是俱生，都不是言诠（或指吠陀）所及。所以说"上师怎么说呢？"同样，萨惹哈足也说：

དེ་མེད་བླ་མས་ཇི་ལྟར་སྨྲ། །

没有那个，上师怎么说？

等等。

【按】第 2012 句的 རིག་བྱེད，在本段多处出现，既可指"吠陀"，也可泛指"能令了知者"（言诠），这里两义并存，存疑。

（五）"凡是所说，那些都是虚妄"（第 2017–2022 句） ​

以第三句，使那义理稳固：

"凡是那"等：从那而生、成为仅仅言词的，无论从何而说——那一切［关于］俱生［的言说］，都是虚妄，自性不真实。那金刚上师在这里，对于法也是言词匮乏，而以理［显示］。他的弟子，也一点都没有从言词本身听到。所以他也是聋子，在那里以智慧证悟甚深之法。

（六）"迦诃那怎么说胜者之宝，如哑对聋"（第 2023–2028 句） ​

"所说"等：是黑行者自己所说。

胜者之宝是怎样的呢？因为是无边之喜、无上之乐、广大，所以要证悟为四宝之喜。譬如哑巴以手势等，对聋子说出自己的领会；同样，殊胜上师长久以喜之力，对弟子广大显示大乐。同样，达乌达足也说"不远，而远"等。

【按】"四宝之喜"，原文 རིན་པོ་ཆེ་བཞི་པོའི་དགའ་བ，应指四喜，存疑。"达乌达足"（ཌ་ཨུ་ཌའི་ཞབས），成就者名，所指待考，存疑。第 2025 句藏文字面是"对聋子以手势等说哑巴的证悟"，这里顺其意译出。

四十二、第四十一歌：布苏库巴《绳蛇之喻》（第 2029–2094 句） ​

（一）歌词（第 2029–2049 句） ​

གུཉྫ་རཱི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་བྷཱུ་སུ་ཀཱུ་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
དང་པོ་མ་སྐྱེས་པ་ཉིད་ཀྱིས། །
འགྲོ་རྣམས་དེ་ཡིས་འཁྲུལ་པར་ཤེས། །
ཐག་པ་སྦྲུལ་མཐོང་སྐྲག་པ་ཡིས། །
ཇི་ལྟར་གང་གི་ཁམས་ཀྱི་ཟས། །
ངོ་མཚར་གང་ཞིག་རྣམ་པར་དཔྱོད། །
ལག་པས་སྒྲེ་བར་མ་བྱེད་ཅིག །
དེ་ལྟར་རང་བཞིན་གལ་ཏེ་འགྲོ། །
ཤེས་ན་ཁྱོད་ཀྱི་བག་ཆགས་ཟ། །
མྱ་ངན་སྨིག་རྒྱུ་དྲི་ཟའི་གྲོང་། །
ཆུ་ཟླ་གཟུགས་བརྙན་ཇི་བཞིན་ནོ། །
རླུང་ནི་འཁོར་བས་བརྟན་པར་འགྱུར། །
ཆུ་ནི་རྡོ་བ་ཇི་བཞིན་ནོ། །
མོ་གཤམ་བུ་ནི་ཇི་ལྟར་རྩེ་བ་ལྟར། །
རྩེད་མོ་རྣམ་པ་མང་པོ་རྩེ་བར་བྱེད། །
བྱེ་མའི་མར་ཁུ་རི་བོང་རྭ་དང་ནི། །
ནམ་མཁའི་མེ་ཏོག་རྒྱས་པ་ཇི་བཞིན་ནོ། །
རཱ་ཨུ་ཏ་ཡི་དམ་གཏམ་བྷུ་སུ་ཀུ། །
དངོས་ཚོགས་རང་བཞིན་མཐའ་དག་གཏམ་ཉིད་དོ། །
གང་དུ་རྨོངས་པ་འཁྲུལ་པ་ཡོད་གྱུར་ན། །
བླ་མ་དམ་པའི་ཞབས་ལ་དྲི་བར་གྱིས། །

曲调名为"衮遮里"（Guñjarī），布苏库巴足所作。

最初，由于本来无生，由此了知众生是迷乱。如同见绳为蛇而恐惧——真的被它吃了吗？

稀奇！谁能［这样］分析观察？不要用手去拨弄。如果这样［了知］众生的自性，了知了，就吃掉了你的习气。

阳焰、乾闼婆城，如同水月、影像。风以旋转而使［水］坚固，水如同石头一样。

如同石女之子嬉戏，作种种多样的游戏；如沙中的油、兔角，又如空中花开一样。

罗乌达（Rāuta）之誓言话语——布苏库［说］：诸事物聚的自性，全都只是言说。若有愚痴迷乱之处，要向殊胜上师之足请问。

【按】第 2033 句藏文"怎样［成为］哪一界的食物"文义不明，这里依注释第 2064 句"真的被它咬了什么"译出，存疑。"阳焰"前的 མྱ་ངན（悲伤），疑是误字，注释第 2071 句作"阳焰"等，存疑。"不要用手去拨弄"，藏文 སྒྲེ་བ，意思不很确定，存疑。"风以旋转而使水坚固"，大概指旋风或寒风使水结冰，喻实执由习气所成，存疑。"罗乌达"（rA'u ta），可能是梵文 rāuta（王子、尊者）的音译，用作布苏库巴的称号，存疑。

（二）"最初本来无生，了知众生是迷乱"（第 2050–2064 句） ​

以俱生喜而满足的布苏库足，说那义理：

"最初"等：最初，由于诸事物本来无生，众生在这里，以了知自义、他义而领会，由此对它们不会［执］为别的事物。同样，经中也说：

ཨའི་ཡི་གེའི་སྒོ་ཆོས་ཐམས་ཅད་སྐྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །

阿字门，一切法本不生故。

然后，迷乱——就是无明，好比有眼翳的眼睛，看见黑、黄等色。嘿，幼稚的瑜伽士！［你］把它们知为实有事物。同样，阿阇黎尼达达迦也说：

སྐྲ་ཤད་ཇི་བཞིན་ནམ་མཁའ་ལ། །
རབ་རིབ་ཅན་གྱི་སྐྱེ་བོས་མཐོང་། །
དེ་བཞིན་སྣང་སོགས་ཉེས་པ་ཡིས། །
བྱིས་པ་རྣམས་ཀྱི་དངོས་པོར་རྟོག །
ཐག་པ་ལ་ནི་སྦྲུལ་དུ་ཤེས། །
གང་ཞིག་ཤིན་དུ་སྐྲག་བྱས་ལྟར། །
དེ་ཡང་དེ་ཡི་ཐག་སྦྲུལ་གྱིས། །
བདེན་པར་དེ་ཡིས་ཅི་ཞིག་རྨུག །

如同空中的毛发，有眼翳的人看见；同样，由于显现等过失，幼稚者把［它们］分别为实有事物。于绳而知为蛇，有人极为恐惧；那么，被那绳蛇，真的被咬了什么呢？

【按】注释所引歌词作 དབང་པོ（根），歌中作 དང་པོ（最初），应是形近误字，这里依歌词作"最初"。"阿字门，一切法本不生故"，是《般若经》等所说四十二字门的第一门。"阿阇黎尼达达迦"（ནི་དཱ་ཏ་ཀཱ），人名所指待考，存疑。

（三）"稀奇！不要用手去拨弄"（第 2065–2069 句） ​

以副歌句，说对道的随赞：

"稀奇"等："稀奇"，就是算作稀奇。嘿，幼稚的瑜伽士！在这里，不需要用手去拨弄；以这样的事物，若能证悟众生的自性吧！那时，你于无始三有中被执持的分别习气的过失，都将逃散。

（四）"阳焰、乾闼婆城，如同水月、影像"（第 2070–2082 句） ​

以第二句，在世俗中以譬喻使那义理明显：

"阳焰"等：如同看见鹿渴（阳焰）、乾闼婆城等一样，最胜的瑜伽士看诸事物，仅是影像。同样，经中也说：

སྒྱུ་མ་ཇི་བཞིན་རྨི་ལམ་བཞིན། །
དེ་བཞིན་དུ་ནི་བར་སྲིད་དོ། །

如幻、如梦，同样，中有也是这样。

等等。

那一切，由于无明习气的过失，幼稚的瑜伽士们颠倒地分别。譬如由风的旋转，水也变得坚固；同样，瑜伽自在者要了知事物之城。同样，经中也说：

སྟོང་ཉིད་དེ་ཉིད་གྱུར་པ་ཡིས། །
དངོས་པོའི་བག་ཆགས་ཀྱིས་བསྒོས་འགྱུར། །
རླུང་ནི་འཁོར་བས་བརྟན་གྱུར་པའི། །
ཆུ་ཡིས་དེ་ཉིད་ཚོགས་པ་འབྲོས། །

空性真如本身，被事物的习气所熏染；由风旋转而坚固了的水，那真如的聚合就散去。

【按】这段偈颂文字错乱，大意似乎是：空性本来如水，被实执习气熏染，好比水被风吹得坚固如冰；一旦了知真如，坚固的执著就消散。此处照字面译出，存疑。偈颂出处待考。

（五）"石女之子、沙中之油、兔角、空花"（第 2083–2090 句） ​

以第三句，表示极为无有：

"石女之子"等："石女"，就是薄伽梵母无我母；她的儿子，就是胜义谛，譬如沙中的油，或如兔角一样。它们以无生的体性来表示那［胜义］。由于它们无生，胜义谛就是大乐、五智之自性。因为以对众生种种的作为，领受游戏之乐。同样，《苏达给》中也说：

སངས་རྒྱས་ལྔ་བདག་འགྲོ་ཀུན་པ། །

五佛之自性，遍于一切众生。

等等。

【按】把"石女之子"解释为无我母所生的胜义谛，是本注释的密续式解读，与一般中观以石女儿喻"毕竟无"不同。"苏达给"（སཱུ་ཏ་ཀེ），书名所指待考，存疑。

（六）"诸事物的自性只是言说，迷乱就要请问上师"（第 2091–2094 句） ​

以第四句，说体性完全清净：

"布苏库"等：是由"三想"者［布苏库巴］亲自说的。在这里，诸事物的体性，由我来解说。嘿，幼稚的瑜伽士！如果你在这里有迷乱，那时要恭敬殊胜上师之足。

【按】"三想"者（འདུ་ཤེས་གསུམ་པ），是布苏库巴的别名，相传他平时只做吃、睡、行三件事，所以叫"布苏库"，藏文意译为"三想"。

四十三、第四十二歌：黑行者《离浪之海不干》（第 2095–2130 句） ​

（一）歌词（第 2095–2105 句） ​

འདོད་པ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ནག་པོ་སྤྱོད་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
སེམས་ཀྱི་ལྷན་སྐྱེས་སྟོང་ཉིད་རྫོགས། །
ཕུང་པོ་དང་བྲལ་སྡུག་བསྔལ་མེད། །
སྨྲས་པ་ཇི་ལྟར་ཀཱཧྞ་མེ། །
བདག་ནི་ཁམས་གསུམ་གཏན་དུ་འཕྲོ། །
རྨོངས་པ་བརྟན་ཉམས་འཇིག་བཅས་མཐོང་། །
རླབས་བྲལ་རྒྱ་མཚོ་ཇི་ལྟར་སྐམ། །
ཡོད་བཞིན་འཇིག་རྟེན་རྨོངས་མི་མཐོང་། །
འོ་མ་མར་ཡོད་བཞིན་མི་མཐོང་། །
འགྲོ་འོང་མེད་པའི་སྲིད་པ་འདི་ཡང་གང་། །
ཀཱཧྞ་རྣལ་འབྱོར་ངོ་བོ་ཉིད་བཞིན་རོལ། །

曲调名为"如意施"（'dod pa sbyin pa，梵 Kāmoda），黑行者足所作。

心之俱生，以空性圆满；离开诸蕴，也没有痛苦。说吧，怎么说迦诃那不存在？我恒常在三界中放射［游行］。

愚者见到坚固［之物］衰损而毁灭——离开了波浪，大海怎么会干涸？明明存在，世间愚者却看不见，如同乳中有酥而看不见。

无来无去的这三有，又是什么呢？迦诃那瑜伽士，依自性而游戏。

【按】"迦诃那不存在"（ཀཱཧྞ་མེ），藏文直译是"迦诃那没有"，这里依注释第 2114 句"黑行者怎么会变为不存在"译出。这首歌是说：蕴虽坏灭，心的俱生本性并不因此而断灭，好比海浪消失，大海仍在。

（二）"心之俱生以空性圆满，离蕴无苦"（第 2106–2112 句） ​

以智慧甘露完全满足的黑行者足，说真如之义：

"心"等："俱生"：就是本性体性的一切本尊，以十六空性完全圆满——这些的心之王。所以说"离开诸蕴"：嘿，众人！对于我离开诸蕴，不要痛苦。同样，《喜金刚》中也说：

ཕུང་པོ་དངོས་མེད་བདེ་བའི་མཆོག །

蕴无实有，是乐之最胜。

【按】"十六空性"，即内空、外空、内外空等十六空，出自《般若经》。

（三）"怎么说迦诃那不存在，我恒常放射于三界"（第 2113–2121 句） ​

以副歌句，说本体：

嘿，幼稚的瑜伽士！说吧，黑行者怎么会变为不存在？要修习世间的那本体。"恒常放射"：就是在胜义之水藏中游戏——这是它的意思。同样，经中也说：

ཇི་ལྟར་ཆུ་ཀླུང་ཆུ་དངས་ལས། །
བདག་གི་ངོ་བོ་མྱུར་དུ་བསྐྱེད། །
དེ་བཞིན་སྟོང་ཉིད་ཀུན་དངས་ལས། །
སྒྱུ་འཕྲུལ་དྲ་བ་སྟོན་པར་བྱེད། །

如从河流的清水中，迅速生起自己的影像；同样，从一切空性之清净中，显示幻化之网。

（四）"离浪之海怎会干"（第 2122–2124 句） ​

以第二句，以譬喻之门使那义理明显：

"愚者"等：以青、黄等形与色本身，看见那事物坏灭的愚者，为什么［以为它真的］毁灭呢？难道因为海浪消失，大海就会干涸吗？

（五）"乳中有酥而不见"（第 2125–2127 句） ​

以第三句，使那［义理］稳固：

"愚者"：同样，愚人对明明存在于乳中的酥看不见。同样，三世间虽然在看，却看不见。

（六）"无来去的三有，迦诃那依自性游戏"（第 2128–2130 句） ​

以第四句，说圆成：

"于三有无来去"等：因为由殊胜上师莲花之尘所作。在这里，完全了知三有自性的黑行者足，在这三有中游戏、嬉戏——这样说。

【按】"上师莲花之尘"，指上师足莲之尘，即上师的恩德与加持。

四十四、第四十三歌：布苏库巴《俱生大树》（第 2131–2171 句） ​

（一）歌词（第 2131–2139 句） ​

བཾ་ག་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་བྷུ་སུ་ཀུའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཤིང་ཆེན་འཇིག་རྟེན་གསུམ་ན་འཕྲོ། །
ནམ་མཁའ་དང་མཚུངས་རང་བཞིན་བཅིངས་ནས་གྲོལ་བ་གང་། །
དཔེར་ན་ཆུ་ལ་ཆུ་བཞག་དབྱེ་བར་མི་ནུས་ལྟར། །
དེ་བཞིན་ཡིད་ཀྱི་རིན་ཆེན་རོ་མཉམ་ནམ་མཁར་ཞུགས། །
གང་ལ་གང་ལ་བདག་ཉིད་མེད་པ་དེ་ལ་གཞན་དག་དང་། །
ཐོག་མ་མཐའ་མེད་སྐྱེ་དང་འཆི་བའི་སྲིད་པ་མེད། །
བྷུ་སུ་ཀུས་སྨྲས་ངོ་མཚར་རྗེས་སྨྲས་ངོ་མཚར་ཀུན། །
འགྲོ་འོང་དང་བྲལ་དེ་ལ་དངོས་དང་དངོས་མེད་མེད། །

曲调名为"般迦罗"（baṃ ga la，即孟加拉调），布苏库足所作。

俱生的大树，在三界中放射；与虚空相同的自性，哪里有被系缚之后的解脱？譬如水中放入水，不能分别；同样，意之宝以等味融入虚空。

凡是没有自我的，在那里哪有他者？无始无终，没有生与死的三有。布苏库说：稀奇！随后说：一切都稀奇！离开来去，在那里没有有与无。

（二）"俱生大树遍于三界，如虚空无缚无解"（第 2140–2146 句） ​

以俱生之乐而满足的"三想"足，阐明真如之义：

"俱生"等：由触上师足尘，以金刚与莲花真正和合所生之乐，摄持那种子，遍满三界，作为瑜伽自在者的俱生心——那就是"与虚空相同"的譬喻：以大乐的自性，在三世间任何处，都没有系缚与解脱。同样，《二观察续》中也说：

ཁྱབ་བྱ་ཁྱབ་བྱེད་ངོ་བོ་ཡིས། །
བདེ་བ་ཡིས་ནི་འགྲོ་བ་ཁྱབ། །

以所遍与能遍的体性，以乐遍满众生。

后句之句，要知为副歌句。

【按】"三想"足（འདུ་ཤེས་གསུམ་པའི་ཞབས），是布苏库巴的别名。相传他平时只做吃（bhu）、睡（su）、行（ku）三件事，所以名叫"布苏库"，藏译意译为"三想"。上一部分第四十一歌注释第 2092 句的"以第三想而说"，当时标为"意思不明"，现在可以确定是"由三想者（布苏库巴）亲自说"，已据此改正。"金刚与莲花真正和合"，是无上瑜伽续中方便与智慧双运的象征语，须依灌顶与口授，不可照字面理解或模仿。《二观察续》，即《喜金刚续》。"后句之句，要知为副歌句"一句，意思是歌词后半两句是副歌，存疑。

（三）"如水入水，意宝等味入虚空"（第 2147–2154 句） ​

以第二句，用譬喻来比量：

"譬如水中"等：譬如在外面的水中放入水，有智慧的人知道是无别的。同样，意本身——菩提心之宝，与瑜伽士之主成为一味，"融入虚空"：就是极为趣入光明。在那里，它的智慧不是所缘。同样，经中也说：

ཇི་ལྟར་ཆུ་ལ་ཆུ་བཞག་ལྟར། །
དེ་བཞིན་ཡེ་ཤེས་འཁོར་ལོ་གནས། །

如同水中放入水，同样，智慧之轮安住。

（四）"无我则无他，无始终、无生死"（第 2155–2162 句） ​

以第三句，说事物的自性：

"凡是"等：瑜伽自在者，因为没有我与我所执的关联，所以他与他者的关联变得极为遥远。凡是本来无生的那些事物，成就的士夫们都看不到它们的生、住、灭。同样，经中也说：

སྐྱེ་མེད་འཆི་མེད་དེ་བཞིན་ཉིད། །
གཟུགས་མིན་གཟུགས་མེད་པའང་མིན། །
འཁོར་བ་མ་ཡིན་མྱང་འདས་མིན། །
བྱེད་པ་དང་བྲལ་དེ་ཡིས་མཚོན། །

无生、无死，就是真如；非色，也非无色；非轮回，非涅槃；离开作者——以此来表示。

（五）"布苏库说：一切稀奇，离来去，无有无"（第 2163–2171 句） ​

以第四句，说事物的自性：

"布苏库说"等的"稀奇"：是现量宣说的三想足所说。一切事物的自性，在这里，从甚深俱生喜的体性中，收摄了有与无的分别，所以在轮回中的出生、行走、进入家中，以及到来，瑜伽士都一点也看不到。同样，萨惹哈足也说：

ཟབ་མོ་ཉིད་ཀྱང་མཚོན་དུ་མེད། །
རང་དང་གཞན་དུ་མི་དམིགས་སོ། །
ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་ཡི། །
འབྲས་བུ་རང་རིག་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས། །

甚深本身也无法表示，不缘为自与他；俱生之喜的果，以自证本身来了知。

【按】注释说第三句与第四句都是"说事物的自性"，原文如此。

四十五、第四十四歌：甘嘎那巴《空与空相合》（第 2172–2211 句） ​

（一）歌词（第 2172–2182 句） ​

མལླ་རཱི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ཀཾ་ཀ་ཎའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
སྟོང་པར་སྟོང་ཉིད་གང་ཚེ་མཐུན་གྱུར་པ། །
ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་དེ་ཚེ་འཆར་བར་འགྱུར། །
ཡོད་པའི་སྐད་ཅིག་བཞི་ལ་ཡང་དག་རྟོགས། །
དབུས་སུ་འགོག་པས་བླ་མེད་བྱང་ཆུབ་བོ། །
ཐིག་ལེ་ནཱ་ད་སྙིང་ལ་འཇུག་པ་མེད། །
གཞན་དུ་བལྟས་པས་གཞན་ནི་རྣམ་པར་ཉམས། །
ཇི་ལྟར་འོངས་པ་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་གྱུར། །
དབུ་མ་རུ་ནི་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་སྤོང་། །
ཀཾ་ཀ་ན་སྨྲས་ཀ་ལ་ཡ་ཡི་དྲིན། །
ཐམས་ཅད་རྣམ་བཤིག་དེ་ཉིད་གཞོམ་མེད་དབྱངས། །

曲调名为"摩罗哩"（Mallārī），甘嘎那足所作。

当空性与空相契合的时候，那时一切法都会显现。在存在的四刹那中正确证悟，在中间以止灭，［得］无上菩提。

明点与那达，不进入心中；看向别处，别的就坏失。怎样来的，就那样了知；在中脉之中，舍弃一切。

甘嘎那说：以噶拉雅（？）的恩德，摧坏一切，那就是无坏之声。

【按】"甘嘎那"（ཀཾ་ཀ་ཎ，梵 Kaṅkaṇa），八十四成就者之一，名字意为"手镯"。注释第 2183 句作"凯如"（ཀེང་རུས，意为骷髅，梵 Kaṅkāla），与歌中名字不同，可能是藏译者把两个相近的名字混同了，存疑。"噶拉雅"（ཀ་ལ་ཡ），所指不明，可能是人名或某词的音译，注释没有解释，存疑。"明点与那达"，是密续中的修持术语。

（二）"空与空相契合时，一切法显现"（第 2183–2184 句） ​

以最胜悲心甘露之饮而极为满足的成就阿阇黎凯如足，用另一种语言说真如之义：

"空"等：由宣说而加持——"空"：由金刚上师的加持，当［弟子］契合于第四之位——空性的时候，自己在那时，"一切法"：就是双运之果，会显现出来。

【按】"用另一种语言"（སྒྲ་གཞན་གྱིས），可能指歌是用方言（阿波布朗舍语）而非梵语写成，存疑。

（三）"四刹那中正证悟，中脉止灭得菩提"（第 2185–2190 句） ​

以副歌句，说真如之义：

"第四刹那"：从那［四刹那］，对种种，以刹那正确证悟第四喜，所以由自加持，"在中脉中止灭"。由七自性的过失——［离开］三摩地垢染之基，而得无上菩提。同样，《二观察续》中也说：

དེ་ལ་དགའ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར། །

于彼生起喜。

等等。

【按】"四刹那"，即种种、异熟、离相、俱生四刹那，与四喜相配，是《喜金刚》系统的术语。"由七自性的过失"一句文义不顺，可能是"离开七自性之过失"，指与八十自性分别中相应的七种分别，前文第二十三歌注释（第 1195–1255 句一段）中曾说到四十、三十三、七种自性，存疑。

（四）"明点与那达不入心"（第 2191–2196 句） ​

以第二句，说串习之果：

"那达"等：［以］长吽字（？），对于持方便之识的分别，称为"明点"；对于持般若之识的分别，就是"那达"。对两者的分别，在那时都舍弃。所以见一切法无所缘，对于心的证悟，也信解为各自不可得。

【按】"长吽字"（ཧཱུཾ་ཡིག་རིང་པོ），与上下文关系不明，存疑。

（五）"怎样来就那样了知"（第 2197–2204 句） ​

以第三句，说世俗菩提心的作用：

"怎样"等：最初，从哪里生起菩提心，在那里，自己的菩提心离开根与境的分别——因为在那里了知第四之乐——自证的体性。同样，萨惹哈足也说：

གང་ལ་སེམས་ཉིད་བརྟན་གྱུར་རྣམ་བཟློག་འགྱུར། །
རླུང་དང་རོ་མཉམ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ཡི། །
དབང་པོ་ཡུལ་དང་མཚུངས་ཉིད་ཇི་བཞིན་དུ། །
གཞན་དུ་གང་གིས་མཚུངས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར། །

心性在哪里坚固，就在那里回转；与风成为等味，如根与境相同一样，在别处又以什么成为相同呢？

【按】这段萨惹哈偈文义不很连贯，这里照字面译出，存疑。

（六）"甘嘎那说：摧坏一切，即无坏之声"（第 2205–2211 句） ​

以第四句，说自己的力量：

"说"等：是成就阿阇黎甘嘎那足自己说：有相、无相等，是幼稚瑜伽士的喧哗，都被平等性——无坏之声所摧毁。同样，经中也说：

སྟོང་ཉིད་སེང་གེའི་སྒྲ་ཡིས་ནི། །
སྒྲ་རྣམས་ཐམས་ཅད་སྐྲག་པར་བྱེད། །

以空性的狮子吼，令一切声音都恐惧。

四十六、第四十五歌：黑行者《砍伐心树》（第 2212–2246 句） ​

（一）歌词（第 2212–2222 句） ​

མལླཱ་རི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ནག་པོ་སྤྱོད་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ཡིད་ལྗོན་དབང་ལྔའི་ཡལ་ག་ཅན་དེ་ལ། །
འདོད་པ་འབབ་པའི་ལོ་འབྲས་འབབ་པར་བྱེད། །
མཆོག་གི་བླ་མའི་གསུང་གི་སྟ་རེས་བཅད། །
ཀཱཧྞས་སྨྲས་པ་ཤིང་ལྗོན་སླར་མི་སྐྱེ། །
ཤིང་དེ་དགེ་དང་མི་དགེའི་ཆུ་ཡིས་འཕེལ། །
མཁས་པས་དཔྱོད་པ་བླ་མའི་ཚད་ཀྱིས་ནི། །
ཤིང་གང་གཅོད་དང་གཏུབ་པ་མི་ཤེས་ན། །
རུལ་ནས་ལྟུང་ཞིང་རྨོངས་ཉིད་སྲིད་པར་མོས། །
སྟོང་པའི་ཤིང་མཆོག་ནམ་མཁར་སྟ་རེ་ཡིས། །
ཤིང་དེའི་ཡལ་ག་རྩ་བ་ཉིད་ནས་གཅོད། །

曲调名为"摩罗哩"（Mallārī），黑行者足所作。

意之树，具有五根之枝，降下欲望的叶与果。以最胜上师言教之斧砍断，迦诃那说：树不再生。

那树以善与不善之水而增长；智者以上师之量来观察。若不知道怎样砍伐、切断那树，就会腐烂倒下，愚痴者乐于三有。

空性的胜树，以虚空之斧，把那树的枝从根本处砍断。

（二）"意树具五根之枝"（第 2223–2226 句） ​

以真如义之最胜喜而极为满足的黑行者说：

"意树"等：因为依于无始三有习气之枝，所以黑行者足把自心观为树。那心树从五根之枝而解脱（？），降下欲望的叶与果。

【按】"从五根之枝而解脱"（དབང་པོ་ལྔའི་ཡལ་ག་ལས་གྲོལ་བ），与歌词"具有五根之枝"意思相反，"གྲོལ"可能是"生出、伸出"一类词的误写，存疑。

（三）"以上师言教之斧砍断，树不再生"（第 2227–2232 句） ​

以副歌句，表示它的无生：

"最胜上师"等：以殊胜上师言教之斧，断坏它的习气——这是黑行者所说。那心如树一样，在地上不再生。同样，《二观察续》中也说：

གཞན་དུ་སངས་རྒྱས་ཐོབ་མི་འགྱུར། །

在别处，不能得佛。

等等。

（四）"树以善不善之水增长，智者以上师之量观察"（第 2233–2236 句） ​

以第二句，说上师言教的力量：

"增长"等：那心树汲取善与不善之水，使自己的意等在轮回之地轮转。然后，请问吉祥上师，体验他的言教——"具明者"：瑜伽自在者，砍断那心之树。

（五）"不知砍伐，则腐烂倒下，乐于三有"（第 2237–2241 句） ​

以第三句，说离开口诀的瑜伽士就是轮回：

"那树"等：凡是幼稚瑜伽士"砍伐心树"，却不知道使它成为无自性。他们也被轮回之苦所轮转，堕入六道。又在那里取受三有，不知道解脱之道。

（六）"空性胜树，以虚空之斧从根砍断"（第 2242–2246 句） ​

以第四句，说对上师言教之道的随赞：

"空性的胜树"等：这里［说的］，是无明成空之树（？）。嘿，幼稚的瑜伽士！"虚空"：就是自性光明。"以斧"：就是由上师言教的恩德，正确断除习气。由此，不再受根所控制。

【按】第 2243 句"从那，无明空之树"，文句简略，意思不很确定，存疑。

四十七、第四十六歌：胜喜巴《身如影幻》（第 2247–2293 句） ​

（一）歌词（第 2247–2257 句） ​

ཤམྦ་རཱི་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ཛ་ཡཱ་ནནྡེའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
རྨི་ལམ་གཟུགས་བརྙན་ཇི་བཞིན་བལྟ་བར་གྱིས། །
བར་གྱི་སྲིད་པ་ཉིད་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །
གལ་ཏེ་ཡིད་ནི་རྨོངས་ལས་རྣམ་གྲོལ་ན། །
དེ་ཚེ་འགྲོ་དང་འོང་བ་རྒྱུན་ཆད་འགྱུར། །
ཚིག་པ་མ་ཡིན་གཤེར་མིན་རྒྱུན་མི་འཆད། །
སྒྱུ་མ་ལ་རྨོངས་སྐྲ་དཀར་གཉེར་འཇིགས་ལྟོས། །
ལུས་ནི་གྲིབ་མ་སྒྱུ་མ་དང་མཚུངས་པ། །
ཕྱོགས་ནི་གཉིས་པོ་དེར་ནི་སྣ་ཚོགས་མཐོང་། །
སེམས་ཀྱི་དེ་ཉིད་རང་བཞིན་སྦྱང་བར་གྱིས། །
ཛ་ཡ་ནནྟིས་སྨྲས་པ་གསལ་བྱེད་གཞན་མིན་ནོ། །

曲调名为"商跋哩"（Śambarī），胜喜足所作。

要看［一切］如同梦与影像，中有也是一样。如果意从愚痴中解脱，那时来去就会断绝。

不被［火］烧，不被［水］湿，［也］不［被刀］断。迷于幻相的人，看看白发与皱纹的可怖吧（？）！身如影子，与幻相同；在那两方中，见到种种。

要净化心之真如自性；胜喜说：没有别的能显者。

【按】"胜喜"（ཛ་ཡཱ་ནནྡ，梵 Jayānanda），成就者名。"不被［火］烧，不被［水］湿，［也］不［被刀］断"，依注释第 2271–2272 句补译；藏文歌词第三短语字面是"相续不断"，存疑。"迷于幻相的人，看看白发与皱纹的可怖吧"，注释没有解释，照字面译出，存疑。

（二）"如梦如影，中有亦然"（第 2258–2262 句） ​

因为积集了最胜悲心，具有真如义之现证的胜喜足说：

"要看"等：譬如梦中之人与镜中影像，同样，见到中有之识。同样，经中也说：

ཇི་ལྟར་ཆུ་ནང་ཟླ་བ་བཞིན་དུ་ཡོད་མེད་མིན། །

如同水中之月，非有、非无。

等等。

（三）"意从愚痴解脱，来去就断绝"（第 2263–2268 句） ​

嘿！如果你没有证悟道，那么即使在识真正迁移的时候，也要随念殊胜上师的言教，使你自心从愚痴中解脱。由于它没有实体，轮回的来去将会断绝。所以，［流转］是由于对自己本体颠倒愚痴。为什么要遮止无果者呢（？）同样，布苏库足也说"对于烦恼与诸境"等。

【按】这一段是说临终迁识之时，若未证悟，仍要忆念上师口诀而得解脱，属于中有修法，须依上师口授。"为什么要遮止无果者呢"一句，与上下文关系不明，存疑。

（四）"不被火烧，不被水湿，不被刀断"（第 2269–2279 句） ​

以第三句，说对胜义心的随赞：

"不被烧"等：由触殊胜上师足莲之尘，从那，轮回之意在任何处都从愚痴中解脱。那时，火不能烧，水也不能冲走，刀也不能断——这是以胜义心之相的［佛］慢［而如此］。同样，所见的那个，也被劣慧的愚者极度束缚。同样，外道论典中也说：

འབད་པ་ཡིས་ནི་སྡིག་པ་ཡང་དག་སྤྱོད། །
བསོད་ནམས་ཞར་ལ་བྱུང་ཡང་སྤྱོད་མི་བྱེད། །
མི་ཡི་འཇིག་རྟེན་འདི་དག་ཡ་མཚན་ཆེ། །
འོ་མ་ཡོངས་སུ་སྤངས་ནས་དུག་འཐུང་བྱེད། །

以努力真正去造罪，福德偶然出现也不去做；人间这些人真是大稀奇——完全舍弃了乳，却去饮毒。

【按】"以胜义心之相的［佛］慢"，藏文 ང་རྒྱལ，这里可能指本尊瑜伽中的"佛慢"（自认为本尊的坚定之慢），存疑。注释说本段是"第三句"，下一段又说"第二句"，次序与歌词似有出入，存疑。

（五）"身如影幻，两方见种种"（第 2280–2285 句） ​

以第二句，说胜义谛的相：

"影子"等：当从愚痴中解脱的时候，就会了知胜义。那时，知道自己的身如幻，用眼睛看见［它如幻］。方与非方无别——［修］吉祥五嘿汝嘎，这样说。同样，萨惹哈足也说"大幻天女"等。

【按】"吉祥五嘿汝嘎"，指五部嘿汝嘎，属本尊修法。

（六）"净化心之真如，胜喜说无别能显者"（第 2286–2293 句） ​

以第四句，说心之果的体性：

"心的"等的"真如"：以般若波罗蜜多义的大精华，净化心的习气过失。若智者这样做，那时胜喜足亲自宣说：心不是别的，也不是无实。

རྣམ་དག་དེ་བཞིན་ཉིད་གང་ལས། །
དེ་ཉིད་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ། །

从清净真如中，那真如不是别的。

同样，《二观察续》中也说：

དངོས་རྣམས་ཀུན་གྱི་ངེས་པ་ནི། །
རྣམ་དག་དེ་བཞིན་ཉིད་དུ་འདོད། །

一切事物的决定，许为清净真如。

四十八、第四十七歌：达磨巴《拙火烧城》（第 2294–2332 句） ​

（一）歌词（第 2294–2304 句） ​

དུ་ཛྫ་ར་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ཆོས་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
རྡོ་རྗེ་པདྨའི་དབུས་སུ་གྱུར་པ་བླངས། །
མཉམ་ཉིད་སྦྱོར་བས་གཏུམ་མོ་འབར་བར་གྱུར། །
ཌོམྦི་ནི་ཡི་ཁང་པ་མེ་ཡིས་ཚིག་ནས་འབར། །
རི་བོང་འཛིན་པའི་ཆུ་ནི་ལོང་ལ་གཏོར་བར་གྱིས། །
རྩྭ་ནི་འབར་བ་མ་ཡིན་དུ་བ་མཐོང་བ་མེད། །
རི་རབ་སྟེང་དུ་བླངས་ནས་ནམ་མཁར་རབ་ཏུ་ཞུགས། །
རྗེ་བཙུན་ཁྱབ་འཇུག་དབང་ཕྱུག་ཚངས་པ་རྣམས་ནི་ཚིག །
ཡོན་ཏན་དགུ་དང་ཡུལ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་རྣམས་ཀྱང་ཚིག །
དྷརྨས་སྨྲས་པ་གསལ་པོར་བླངས་ནས་རབ་ཏུ་ཤེས། །
རྩ་ཕྲན་ལྔ་ལས་ཆུ་ནི་སྟེང་དུ་སོང་བར་གྱུར། །

曲调名为"度遮罗"（du dzdza ra），达磨巴足所作。

取那在金刚与莲花中央者，以平等和合，拙火燃起。栋毗女的房屋被火烧而燃烧；把持兔者（月）之水洒上去（？）吧！

草不燃烧，也不见烟；向上取至须弥山顶，极入虚空。尊者遍入天、自在天、梵天们被烧，九功德与境之城也都被烧。

达磨说：明白地取受而极为了知；从五条小脉，水向上而去。

【按】"度遮罗"（དུ་ཛྫ་ར），曲调名，可能是 Gurjarī 一类的异写，存疑。"达磨巴"（ཆོས་པ，梵 Dharmapa），成就者名。本歌全篇都是拙火修法的象征语："金刚与莲花""栋毗女的房屋""持兔者之水"（月，指白菩提）"遍入、自在、梵天被烧"等，注释都解为脉、明点、拙火的修持，须依灌顶与口授，不可照字面理解或模仿。"洒上去"，藏文 ལོང་ལ་གཏོར，"ལོང"意思不明，存疑。

（二）"金刚莲花平等和合，拙火燃起"（第 2305–2306 句） ​

对于真如之义，以最胜悲心与慈爱之心，成就阿阇黎达磨巴足说：

"金刚莲花"等：以方便与般若平等真正和合，大乐——贪欲之火燃起，在我脐间的变化轮中，拙火之火燃起。

（三）"栋毗女之屋被烧，以月之水寂灭"（第 2307–2314 句） ​

以副歌句，阐明那义理：

"被火烧"等：具有大乐之贪欲的爱，就是火。"栋毗"：就是在完全清净的阿瓦都底之家中净化。所以，以大乐之火，焚烧依于我的境等聚的一切。"持兔者"：由殊胜上师的恩德，摄持以离相而净化的世俗菩提心，使那火极为寂灭。同样，《二观察续》中也说：

ལྟེ་བར་གཏུམ་མོ་སྤར་བ་ཡིས། །

于脐间燃起拙火。

等等。

【按】"阿瓦都底"，即中脉。"持兔者"，是月亮的异名，这里象征世俗菩提心（白明点）。

（四）"草不燃，不见烟，上至须弥融入虚空"（第 2315–2317 句） ​

以第二句，说智慧之火的自性：

"脉不燃烧"等：譬如在外面猛火燃烧，能见到它的烟等；同样，智慧之火［的烟］却看不见。然而，焚烧有与无，在前面所说的须弥山之上，火"于虚空"，就是融入大乐之轮。

【按】歌词作 རྩྭ（草），注释引作 རྩ（脉），两字形近，不知孰是，存疑。

（五）"梵天、遍入、自在被烧，九功德与境之城被烧"（第 2318–2327 句） ​

以第二句，分别广说所说之义：

"焚烧"等："梵天"，以密意语，要了知为大便之脉；"遍入"，是小便之脉；"自在"，是精液之脉——它们被烧。"上方"，就是腊腊那（左脉）与惹萨那（右脉）。"九功德与境"：焚烧眼根等以及所说的境。那就是以贪欲之火成为无自性。萨惹哈足也说"意不会死"等。

【按】这里注释又说"第二句"，按次序应是"第三句"，存疑。以"梵天、遍入、自在"指三条下行之脉，是密意语（དགོངས་པའི་སྐད）的用法，即故意隐蔽的说法，不可照字面理解为焚烧天神。

（六）"达磨说：五小脉之水上行"（第 2328–2332 句） ​

以第四句，说为第四喜之缘：

"达磨说"等：是达磨巴足亲自所说。嘿！因为没有证悟道，［要］由吉祥上师足阐明金刚与莲花的真正平等和合，以此了知俱生之喜。那从莲花而来的大乐，就是菩提心到达摩尼之顶，由第四喜所净化，"具那达"、"于莲花之那达"，就是以阿瓦都底之道再回到那里。

【按】这一段描述明点在中脉中下降、上行的过程，属无上瑜伽续圆满次第的修持，须依灌顶与口授，不可照字面理解或模仿。

四十九、第四十八歌：古古日巴《大乐之战》（第 2333–2369 句） ​

（一）歌词（第 2333–2343 句） ​

པ་ཌ་ཧ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་ཀུཀྐུ་རཱི་པའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
རྡོ་རྗེ་ཆུ་སྐྱེས་གཡུལ་ངོར་ཞུགས། །
མཉམ་ཉིད་སྦྱོར་བའི་དམག་དཔུང་ཚོགས། །
ཡུལ་དང་དབང་པོའི་གྲོང་རྣམས་བཅོམ། །
སྟོང་ཉིད་རྒྱལ་པོ་བདེ་ཆེན་མིང་། །
རྔ་སྒྲ་དུང་སྐད་གཞོམ་དུ་མེད་པའི་དབྱངས་རྣམས་སྒྲོགས། །
གཏི་མུག་སྲིད་པའི་དཔུང་རྣམས་རིང་དུ་འདའ་བར་བྱས། །
དཀྱིལ་འཁོར་གསུམ་གྱི་སྐྱོན་རྣམས་མེ་ཡིས་བསྲེག་པར་བྱས། །
བདེ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་རྩེ་མོར་གནས་ནས་ཐམས་ཅད་བསྡུས། །
སོར་མོ་གྱེན་དུ་བསླང་ནས་ཀུཀྐུ་རཱི་པ་སྨྲ། །
འདི་ནི་འཇིག་རྟེན་གསུམ་དུ་བདེ་བ་ཆེན་པོས་རྒྱལ། །

曲调名为"巴吒哈"（pa Da ha），古古日巴足所作。

金刚与水生［莲花］，进入战场；集合平等和合的军队，摧毁境与根的城市。空性之王，名为大乐。

鼓声与螺声，宣扬无坏之音；使愚痴三有的军队远远逃离。三坛城的过失，以火焚烧；住于乐之城的顶端，收摄一切。

竖起手指，古古日巴说：这［大乐之王］以大乐在三界中得胜。

【按】本歌以战争为喻，"金刚与水生""平等和合的军队"等都是方便与智慧双运的象征语，须依灌顶与口授，不可照字面理解或模仿。"竖起手指"，似是宣告胜利或指示的手势，注释第 2365 句只说"作于手指之上"，存疑。

（二）"金刚莲花入战场，集平等和合之军"（第 2344–2351 句） ​

古古日巴足用另一种语言，说真如之义：

"金刚"等：为了遮止境之声的战场，金刚与水生［莲花］——同样，方便与般若、大乐之自性，古古日巴足引领［它们］。"平等"：自性为一、大乐之体性，在瑜伽自在者的平等性中和合，那就是他的"达日迦"（？）。同样，经中也说：

དངོས་པོ་གཅིག་གི་དེ་ཉིད་གང་གིས་མཐོང་། །
དངོས་ཀུན་དེ་ཉིད་ངེས་མཐོང་ངོ་བོ་གཅིག །
དངོས་པོ་ཀུན་གྱི་ངོ་བོ་རང་བཞིན་རྣམས། །
དངོས་ཀུན་གཅིག་གི་རང་བཞིན་ངོ་བོ་ཉིད། །

谁见到一事物的真如，就决定见到一切事物的真如，体性是一；一切事物的体性与自性，一切事物就是一的自性体性。

【按】"达日迦"（དཱ་རི་ཀཱ），注释用来解释"军队"一词，可能是原文方言词的音译，存疑。

（三）"摧毁境与根之城，空性之王名大乐"（第 2352–2353 句） ​

以副歌句，说大乐的力量：

"摧毁"：仅仅听到"大乐"之名，就摧毁了三有坛城的这些境与根。

（四）"鼓声螺声宣扬无坏之音"（第 2354–2356 句） ​

以第二句，阐明那义理：

"宣扬"等的"无坏之音"：在战场上宣扬鼓声与螺声。由于在空性中央生起，"嘿，瑜伽士！使三有战场的军队成为无自性吧"。

（五）"焚烧三坛城之过，住乐城之顶"（第 2357–2362 句） ​

以第三句，说对胜义菩提心的随赞：

"三"等的"三"：以大乐之火焚烧身等三坛城的过失，住于大乐轮的顶端，以不漏失的大乐菩提心之火来收摄。同样，惹底班杂也说：

བྱང་ཆུབ་སེམས་ནི་སྤང་མི་བྱ། །
རྡོ་རྗེ་པདྨས་རྒྱས་འདེབས་པས། །

菩提心不可舍弃，以金刚莲花作印持。

【按】"惹底班杂"（ར་ཏི་བཛྲ，梵 Rativajra），人名所指待考，存疑。"菩提心不可舍弃"，是无上瑜伽续的誓言，指不漏失明点，须依上师口授。

（六）"竖指而说：以大乐胜三界"（第 2363–2369 句） ​

以第四句，说果的体性：

"向上"等：古古日巴足［说］：嘿，瑜伽士！作于手指之上——以所说的此义，"三世间"：就是从身、语、意显现的过失中，以大乐而得胜。同样，萨惹哈足也说：

ཁྱིམ་ནི་ཡོད་བཞིན་ནགས་སུ་འགྲོ་བར་མ་བྱེད་ཅིག །

明明有家，不要去森林。

等等。

五十、第四十九歌：布苏库巴《家中女被夺》（第 2370–2417 句） ​

（一）歌词（第 2370–2380 句） ​

མལླཱ་རི་ཏཱ་ལ་གཅིག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་བྷུ་སུ་ཀུའི་ཞབས་ཀྱིའོ། །
རྒྱལ་པོའི་གྲུ་ནི་པདྨའི་ཚལ་ནས་འབབ། །
བརྩེ་བ་མེད་པས་བཾ་ག་ལ་ཡུལ་ཁྱེར། །
དེ་རིང་བྷུ་སུ་ཀུ་པ་ནང་འཁྲུག་ཤོར། །
རང་གི་ཁྱིམ་མི་མོ་ནི་གཏུམ་པོས་ཁྱེར། །
རྣམ་པ་ལྔ་པོ་བསྲེགས་ཤིང་ཡུལ་རྣམས་བརླག །
རང་སེམས་རིན་ཆེན་གར་འགྲོ་སླེབ་མི་ཤེས། །
གསེར་དངུལ་བདག་ལ་ཅི་ཡང་མི་གནས་ན། །
རང་གི་འཁོར་གྱིས་རིན་ཆེན་བླངས་ནས་གནས། །
བདག་མཛོད་བྱེ་བ་ཕྲག་བཞི་མ་ལུས་ཁྱེར། །
གསོན་པོ་དང་ནི་ཤི་ལ་ཁྱད་པར་མེད། །

曲调名为"摩罗哩·一拍"（Mallārī，ektāla），布苏库足所作。

王的船从莲花林中顺流而下，无情地把孟加拉国土夺去。今天，布苏库巴发生了内乱；自己的家中女，被旃陀罗夺走。

五种被焚烧，诸境被毁灭；自心之宝去了何处，不知道怎么找到。金银在我这里一点也不留存，自己的眷属取了宝而住。

我四俱胝的宝藏，全部被夺去；活着与死了，没有差别。

【按】这是《行歌》中最有名的一首。据学界所知，原文中相当于第 2373–2374 句的地方，大意是"布苏库今天成了孟加拉人，自己的妻子被旃陀罗女夺去"，藏译把"成了孟加拉人"译作"内乱"（ནང་འཁྲུག），注释第 2381 句说这是"密意语"。"王的船"，原文可能是"金刚之船"，藏译作"王"，存疑。"旃陀罗"，藏文 གཏུམ་པོ，意为"凶猛者"，也是旃陀罗（梵 caṇḍāla，贱民）的对译，注释解为"所触被自性光明所取"。"家中女被夺"等，都是象征语，指分别之心融入光明，不可照字面理解。

（二）"王船顺流，夺孟加拉"（第 2381–2389 句） ​

完全搅拌般若波罗蜜多之海，以真如甘露完全满足的成就阿阇黎布苏库足，以"内乱"的密意语，阐明真如之义：

由殊胜上师足的方便，极为趣入般若之莲花的门孔。在那里，以"喜"等之声等——不变之乐、无二，就是"流入孟加拉"，也就是成为无别。同样，经中也说：

ཉོན་མོངས་བྱང་ཆུབ་སོ་སོར་མིན། །
བྱང་ཆུབ་ཉོན་མོངས་ལས་བྱུང་མིན། །
འཁྲུལ་པ་ལས་ནི་ཉོན་མོངས་རྟོག །
འཁྲུལ་པའི་རང་བཞིན་དྲི་མ་མེད། །

烦恼与菩提，不是各别的；菩提，也不是从烦恼所生。由迷乱而分别出烦恼；迷乱的自性，是无垢的。

【按】"般若之莲花的门孔""方便"，是双运的象征语，须依灌顶与口授，不可照字面理解或模仿。

（三）"今日布苏库内乱，家中女被夺"（第 2390–2395 句） ​

以副歌之句，显明真如之义：

"今天"等：是呼唤自己而说：嘿，布苏库足！在禅定完全成熟的阶段，由于离开和合，今天就发生了"内乱"。为什么［说是］内在的家中女呢？心完全清净的阿瓦都底，是风之形。"被旃陀罗夺走"：就是所触被自性光明所取。

（四）"五种被烧，不知自心之宝何在"（第 2396–2400 句） ​

以第二句，说体性不变：

"被烧"等：以那大乐之火焚烧"五种"，就是焚烧从五蕴所生的我与我所执的方面——根与境五者。所以，由于完全舍弃自己的分别，不知道自心之宝［在何处］。同样，萨惹哈足也说"如何"等。

（五）"金银不留，眷属取宝"（第 2401–2411 句） ​

以第三句，广说那义理：

"金银"等："so na"（金）：是能持空性［的分别］；"rU pa"（银）：是所取的体性。若观察两种分别的自性，一点也不存留。"自己的眷属"：从那，由决定舍弃分别，自身融入大乐之宝。同样，经中也说：

དོན་གཉེར་སྐྱེ་བོ་མེད་ན་བློ་གྲོས་མཆོག་གིས་རིང་དུ་ལེན། །
གང་ཞིག་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་དེ་རྣམས་རྒྱལ་བའི་ལོངས་སྤྱོད་དང་འགྲོགས་ཏེ། །
བློ་གྲོས་མཆོག་དང་ལྡན་པས་ཉིན་དང་མཚན་དུ་བསམ་གཏན་སྒོམ་པར་བྱེད། །
བདག་བློ་རྨོངས་པས་བསྒོམ་པ་བདེ་བའི་གོ་འཕང་ལ་བརྟེན་ཉིན་མི་མཐོང་། །
སེམས་ཅན་དོན་ཕྱིར་སྙིང་རྗེའི་རོ་ཡིས་མ་རིག་ཐིབས་པོར་སླར་འདོད་པ། །

若没有求义之人，具最胜慧者就远远取受；凡是那些圣士，与胜者的受用相伴，具最胜之慧，昼夜修习禅定。我慧愚痴，修习依于乐之位，白天也看不见（？）；为了众生，以悲心之味，又愿入于无明的稠密之中。

【按】"so na""rU pa"，是孟加拉语"金"（sonā）与"银"（rupā）的音译，注释分别解为能取与所取二种分别。这段偈颂文义错乱，这里照字面译出，出处待考，存疑。

（六）"四俱胝宝藏尽夺，生死无别"（第 2412–2417 句） ​

以第四句，说极为修习：

"四俱胝"等：对于别的，以四边所观察的宝藏，是我的。由于无二，被那内乱所夺。所以，我的活与死，对于禅定等都没有分别。同样，《吉祥喜金刚》中也说"得到它的乐"等。

【按】"四边"，指有、无、亦有亦无、非有非无四边。

五十一、第五十歌：夏瓦日巴《虚空之园》（第 2418–2485 句） ​

（一）歌词（第 2418–2430 句） ​

དགའ་བས་རྩེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་གླུ་དབྱངས་རི་ཁྲོད་ཞབས་ཀྱིའོ། །
ནམ་མཁའ་ནམ་མཁར་སོན་པ་ལྟ་ཞིང་སྟ་རེས་གཅོད། །
མགུལ་དུ་བདག་མེད་གཞོན་ནུ་མ་ནི་སད་ནས་རྙེད། །
སྒྱུ་མ་ལ་རྨོངས་མ་རུང་ཡན་ལག་ཅན་ནི་སྤོངས་ཤིང་སྤོངས། །
ས་ཝ་རི་ནི་བདེ་ཆེན་གྱིས་སྒེག་སྟོང་པའི་མི་མོ་ལེན། །
བདག་གིས་ལྡུམ་ར་བལྟས་པས་ནམ་མཁའ་དང་མཚུངས་མཉམ་ཞིང་འདྲ། །
རས་བལ་མེ་ཏོག་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པས་རབ་ཏུ་དགའ་བར་གྱུར། །
ཀཾ་གུ་ཙ་ནི་སྨིན་གྱུར་རྔོན་པ་ཕོ་མོ་བཟི་བར་གྱུར། །
ཉིན་མཚན་ཤ་ཝ་རི་པ་ཅིར་ཡང་བསམ་མེད་བདེ་ཆེན་མྱོས། །
ཕྱོགས་བཞི་རྣམས་སུ་སྨྱུག་མའི་རིབ་མས་ལེགས་པར་བསྐོར་ནས་བྱིན། །
ས་ཝ་རི་ཡིས་དེ་བྱས་བྱ་དང་ཅེ་སྤྱང་རྣམས་ནི་ངུ་། །
ཁྱོད་ཀྱིས་བསད་བྱས་ཕྱོགས་བཅུར་གཏོར་མ་དཀར་པོ་གཏོང་བ་ལྟོས། །
ས་ཝ་རི་ནི་མྱ་ངན་འདས་གྱུར་སྲིད་རྩ་ཐམས་ཅད་ཞིག །

曲调名为"嬉乐"（dga' bas rtse ba），日措巴（山居者，即夏瓦日巴）足所作。

虚空到达虚空，观看着，以斧砍断；在颈上，醒来而得到无我少女。迷于幻相、凶暴的具支者，舍弃吧，舍弃吧！夏瓦日以大乐而妩媚，取受空性之女。

我看园圃，与虚空相同、平等、相似；棉花之花盛开，因而极为欢喜。甘古遮成熟了，猎人男女都醉了；昼夜夏瓦日巴什么都不想，醉于大乐。

在四方，以竹架好好围起而给予；夏瓦日这样做了，鸟和豺狼都哭了。看你所杀的，向十方抛洒白色朵玛；夏瓦日入于涅槃，三有之根全部毁坏。

【按】"日措"（རི་ཁྲོད），意为山居者，是夏瓦日巴（Śabara，山中猎人部族）的意译。"无我少女"（བདག་མེད་གཞོན་ནུ་མ），指本尊无我母，是空性智慧的象征，不是指真实的人。"甘古遮"（ཀཾ་གུ་ཙ），原文是一种谷物（小米之类）的名称，注释另作密续式解释。"以竹架围起""鸟和豺狼都哭""所杀的"等，据学界一般的解读，原文是在描写夏瓦日的葬礼——实际是比喻我执之死，注释也解为杀灭心王、舍弃我执，都是象征说法，不是指真实的杀生，不可照字面理解。

（二）"虚空到达虚空，以斧砍断"（第 2431–2435 句） ​

由于现证真如之胜义谛，为了利益众生，成就阿阇黎夏瓦日足说：

"虚空虚空"等：说两次"虚空"，要了知为"空"与"极空"。以结合与收摄之理，第三是"大空"与"心要"（？）。以第四光明——空，作为斧子，用它砍击等，就是断除三种空的过失。"在颈上"：在受用轮中，恒常领会无我之法，由此瑜伽士在任何处都极为觉醒，使那［法］在三界中明显。

【按】"空、极空、大空、一切空（光明）"，即显现、增长、近得、光明四空，是《密集》圆满次第的术语。"受用轮"，指喉间的脉轮，所以解"在颈上"。

（三）"舍弃幻中凶暴具支者，取空性之女"（第 2436–2443 句） ​

以副歌句，［说］完全舍弃伴侣：

"舍弃吧"等："幻"：［指幻相］；"凶暴的具支者"：就是业之具支者。嘿，瑜伽士！以大瑜伽，成就大手印的悉地吧！对我说了两种兵器（？）。同样，萨惹哈足也说"众生"等。所以，夏瓦日由于持大乐体性——空性无我的智慧手印，所以妩媚而游戏。

【按】"业之具支者"（ལས་ཀྱི་ཡན་ལག་ཅན），应指"业手印"，即修持中所依的外在伴侣；本歌说要舍弃业手印，而取"智慧手印"（观想的无我母），以成就大手印。"对我说了两种兵器"一句，意思不明，存疑。

（四）"园圃如虚空，棉花盛开"（第 2444–2451 句） ​

以第二句，说所作之事：

"我的园圃"：是寂静处，就是我的"第三"——阿瓦都底。"与虚空相同"：由上师足的恩德，成为与光相同。"kA pA sa"（棉花）：进入ka字之根的，是kha字（虚空），就是第四空，在这里自身明显。又成为他者的体性。同样，也有说：

དུད་འགྲོ་མགོན་ཤར་དྲི་མེད་པའི། །
ཟླ་བ་ཇི་བཞིན་ལྷན་སྐྱེས་སྤྲོ། །

如兽中之怙主（？）升起的无垢之月，俱生放射。

【按】"我的第三"，原文可能是"第三园圃"，注释解为中脉。"kA pA sa"，梵文 karpāsa，即棉花，注释以字母拆解来解释，是密续注释常见的方法。"兽中之怙主"（དུད་འགྲོ་མགོན），所指不明，可能是月亮的某个异名，存疑。

（五）"甘古遮成熟，猎人男女醉"（第 2452–2460 句） ​

以第三句，说那［义理］的差别：

"园圃之根"等：是第三空的对治——"月升起"：就是智慧之月轮升起。那时，烦恼的黑暗被消除而逃走。"虚空"：就是"kaṃ"——乐、世俗菩提心，由它成为［某者］之支（？）。"kaṃgucana"：就是第四——无生、自性光明之形，由上师的恩德，最胜瑜伽士完全了知二者成为一。所以，"猎人"就是心金刚；"猎女"：就是被智慧之酒所醉——因为持智慧手印，以无碍那达之喜极为沉醉，所以恒常一点也不思维。所以，以大乐，夏瓦日成为无心而睡。

【按】第 2456 句文句简略，意思不很确定，存疑。"猎人男女"，注释解为心金刚与智慧手印，是象征语，须依灌顶与口授，不可照字面理解或模仿。

（六）"四方以竹架围起，鸟与豺狼哭"（第 2461–2470 句） ​

以第五句，说极为趣入的方便：

"四"等：在那四隅，要从业手印了知四喜。"围起"：瑜伽自在者要使之坚固。同样，经中也说：

དེ་ལ་དགའ་བ་སྐྱེ་བར་འགྱུར། །

于彼生起喜。

等等。

在那之上，［说］"拙火"，是为了境与根（？）。"夏瓦日"：由于做那个，对他者以力而作，所以"吸取"——在这里，夏瓦日足成就阿阇黎见到无死，所以豺狼等鸟兽之群全都哭了。由此说，夏瓦日足被我所压伏（？）。

【按】第 2467、2470 句文句错乱，意思不明，这里照字面译出，存疑。

（七）"看所杀者，向十方洒白朵玛，夏瓦日入涅槃"（第 2471–2485 句） ​

以第六句，说种姓（？）圆满：

"所杀的"：就是对境的放逸。以殊胜上师言教之剑，使心之王不再显现，以我的真如供养十方诸佛。同样，经中也说：

གཏོར་མའི་མཆོད་པའི་ཡོ་བྱད་ནི། །
གཏོར་མ་ཆེན་པོ་དགའ་བ་ཡིན། །

朵玛供养的供品，大朵玛就是喜。

所以，夏瓦日就是心金刚。完全舍弃了我与我所执，而决定了知。这样，无始无终的习气之义，被我消除而逃散——这样说。同样，萨惹哈足也说：

རྟོག་པ་རྣམས་ཉམས་ཉམས་ལས་སངས་རྒྱས་སུ། །
བློ་ངན་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་སྟོན་པར་བྱེད། །
བདག་ལས་དེ་ཉིད་བློ་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་ནི། །
ཅིས་ཀྱང་མཁས་ལས་ལྷག་ཏུ་སྟེར་བར་བྱེད། །

诸分别衰损，从衰损中［成］佛——劣慧者们这样随后宣说；而从我［这里］，具慧者们无论如何，都把那真如给予得比智者还多。

【按】"种姓圆满"（རིགས་རྫོགས་པ），意思不很确定，也可能是"理圆满"，存疑。"所杀的"，注释解为杀灭对境的放逸、使心王不现，是象征说法，不可照字面理解为杀生。萨惹哈这四句文义不很连贯，照字面译出，存疑。

五十二、结尾偈与跋文（第 2486–2504 句） ​

（一）结尾偈（第 2486–2501 句） ​

དཔལ་ལྡན་ཧེ་རུ་ཀའི་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་ཆུ་གཏེར་ཟབ་མོ་འདུས་པ་ལ་སོགས་ལས། །
དཔལ་ལྡན་བླ་མ་དམ་པའི་མགོན་གྱི་གསུང་བསྲུབས་པ་ལས་གྲུབ་པ་གང་ཞིག་འཁྲུངས་པ་ནི། །
དཔལ་ལྡན་དེ་ཉིད་བདུད་རྩིའི་རོ་རུ་གྱུར་པ་རང་ལ་སྟོན་པར་བྱེད་པའི་མཐར་གནས་པ།
དཔལ་ལྡན་དེ་ཉིད་དཔུང་གཉེན་ཀྱང་ནི་རྟག་ཏུ་ཡང་དག་བསྡུས་པ་རྣམ་པར་སྤྱད་པ་རྣམས། །
བསྡུས་པ་དེ་ལ་རྣམ་པར་དཔྱོད་བྱེད་པ། །
ཉེ་བར་བསྡུས་པ་སྤྱོད་པའི་གླུ་བརྒྱ་ལ། །
སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་བྱང་ཆུབ་རྟོགས་བྱའི་ཕྱིར། །
བློ་གྲོས་དད་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་དང་མཛོད་མཛད། །
དེ་ཕྱེད་ཐུབ་པས་བྱིན་གྱིས་རྣམ་དཔྱད་ནས། །
སློབ་མས་ཡང་དག་རྟོགས་པར་བྱ་ཕྱིར་དང་། །
ཀུན་གྱིས་ཀྱང་ནི་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། །
མཛོད་ཀྱི་དོན་ནི་རབ་ཏུ་གསལ་བར་བྱས། །
སྐྱེས་བུ་དམ་པ་བཤེས་རྣམས་ལ། །
ཐུབ་པས་བྱིན་གྱིས་འགྲེལ་མཛད་པའི། །
བདག་གི་བསོད་ནམས་གང་དེ་ཡིས། །
སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྒྱལ་གྱུར་ཅིག །

从吉祥嘿汝嘎续王的甚深之海——《集》等之中，搅拌吉祥殊胜上师怙主的言教，从中所生的成就；吉祥那真如成为甘露之味，安住于向自己显示的边际；吉祥那真如，亲友们也恒常真正收摄、受用。

对于那所集之歌作观察——对于近集的一百首行歌，为了众生证悟菩提，具信的慧者们作成了宝藏。牟尼施对其中一半作了观察，为了弟子正确证悟，也为了让一切人都能了知，把宝藏之义极为阐明。

对诸位圣士、良友，牟尼施作了释，以我的这份福德，愿圣士得胜。

【按】结尾偈前四句文句错乱，大意是：这些成就者的歌，是从《胜乐》等嘿汝嘎续的甚深之海中，搅拌上师的口诀而生的甘露。"近集的一百首行歌"，说明原来的《行歌宝藏》有一百首歌，牟尼施只解释了其中"一半"，与本释所解释的五十首歌相合。

（二）跋文（第 2502–2504 句） ​

སྤྱོད་པའི་གླུའི་མཛོད་གྲུབ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྡོ་རྗེའི་གླུ་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་གསལ་བར་ཤེས་པའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་སློབ་དཔོན་ཐུབ་པས་བྱིན་གྱིས་འགྲེལ་པ་མཛད་པ་ལས་གྲུབ་པ་རྣམས་ཀྱི་རྡོ་རྗེའི་གླུ་འགྲེལ་པ་དང་བཅས་པ་རྫོགས་སོ།། །།
པཎྜི་ཏ་ཆེན་པོ་ཀཱིརྟི་ཙནྡྲའི་ཞལ་སྔ་ནས་གདམས་པ་དང་བཅས་པ་ལེགས་པར་ཞུས་ཤིང་།
ཆོས་ཀྱི་རྗེ་དཔལ་ལྡན་ས་སྐྱ་པ་ཁུ་དབོན་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་དྲིན་ལ་བརྟེན་ནས་བལ་ཡུལ་ཡམ་བུའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བོད་ཀྱི་ལོ་ཙཱ་བ་བནྡེ་གྲགས་པ་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་བསྒྱུར་རོ།། །།

《行歌宝藏》——为明了诸成就者金刚歌之真如的人们，阿阇黎牟尼施所作的释，《诸成就者之金刚歌及释》圆满。

在大班智达称月座前，善为请问并得到教诫，依法主吉祥萨迦派叔侄的恩德，在尼泊尔延布城，由藏地译师比丘扎巴坚赞译出。

【按】"牟尼施"（ཐུབ་པས་བྱིན，梵 Munidatta），本释的作者。"称月"（ཀཱིརྟི་ཙནྡྲ，梵 Kīrticandra），尼泊尔或印度的班智达。"萨迦派叔侄"（ས་སྐྱ་པ་ཁུ་དབོན），具体指哪两位，跋文没有说明，存疑。"延布"（ཡམ་བུ），即今加德满都一带的古称。译者"扎巴坚赞"，是否即萨迦五祖之一的扎巴坚赞，跋文只称"比丘"，从"依萨迦叔侄之恩"的语气看，应是另一位同名译师，存疑。

藏汉佛教精华 · DharmaTrove

Copyright © 2026