萨惹哈《道歌宝藏行歌》

དོ་ཧ་མཛོད་ཅེས་བྱ་བ་སྤྱོད་པའི་གླུ།

印度大成就者萨惹哈 造　据藏文译出

题解

本篇即通称的"国王道歌"，与"王后道歌""民众道歌"合称萨惹哈"道歌三部"。梵题 Dohākoṣa-nāma-caryāgīti，藏译收于德格版丹珠尔续部释 ཞི 函第 26b6 至 28b6 页（东北目录 D2263），跋文未署译师。

今据德格本藏文逐段译出，难解处参考同函所收注释《道歌宝藏行歌释·义灯》（D2265，尼泊尔瑜伽士无生大乐 Skye med bde chen 造），以下简称《义灯》。

萨惹哈，意为"射箭者"，印度八十四大成就者之一。据传出身东印度婆罗门，曾为那烂陀寺学者，后舍僧团，在市集中遇一制箭女，由其示箭之喻而证悟大手印，遂得此名。传统亦称他是龙树菩萨的上师之一。

德格版丹珠尔目录（388b）著录国王道歌与王后道歌时说："此二者以国王道歌、王后道歌著称，是否大婆罗门所造，乃存疑之处。"可见德格本的编者对这两部是否出自萨惹哈本人，原就存有疑问。今仍依跋文题萨惹哈造，并记此说备考。

体例：每段先列藏文原文，次为译文，再附注释说明字词依据、《义灯》解释及与通行英译本（Keith Dowman 本）的出入。译文以不遗漏、不扭曲法义为先，宁繁勿简。

题名与礼敬

རྒྱ་གར་སྐད་དུ། དོ་ཧ་ཀོ་ཥ་ནཱ་མ་ཙརྱ་གཱི་ཏི།
བོད་སྐད་དུ། དོ་ཧ་མཛོད་ཅེས་བྱ་བ་སྤྱོད་པའི་གླུ།
འཕགས་པ་འཇམ་དཔལ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །
བདུད་ཀྱི་སྟོབས་རབ་ཏུ་འཇོམས་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། །

梵语题名：Dohākoṣa-nāma-caryāgīti。藏语题名：名为《道歌宝藏》之行歌。敬礼圣文殊！敬礼彻底摧伏魔力者！

注：题名中"行歌"（spyod pa'i glu，caryāgīti）意为"修行之歌"，即证悟者于行持中所唱之歌。

一、风吹水起，一人多相

ཇི་ལྟར་རླུང་གིས་བརྒྱབ་པས་མི་གཡོ་བའི། །
ཆུ་ལ་གཡོ་བས་རྦ་རླབས་རྣམས་སུ་འགྱུར། །
དེ་ལྟར་རྒྱལ་པོས་མདའ་བསྣུན་སྣང་བ་ཡང་། །
གཅིག་ཉིད་ན་ཡང་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་བྱེད། །

本来不动的水，被风一吹，起了动摇，于是化作重重波浪。同样，国王啊，你所见到的这位"射箭者"的显现，虽然本来只是一个，却现出种种不同的形相。

注："国王"（rgyal po）是这首歌的听者，即受教化的国王，带工具格，意为"在国王看来"。Dowman 英译作"国王从一体中变幻出种种形相"，主语有误。"射箭者"（mda' bsnun）即萨惹哈之名的意译。

《义灯》说，国王看萨惹哈，有时见他是班智达，有时是瑜伽士，有时是低种姓人，各不相同，其实并未离开那唯一者。进一步说，轮回涅槃皆从"无作意之界"中现起，如云从虚空生起，而虚空并未因此变成云。

二、斜眼见双灯

ཇི་ལྟར་རྨོངས་པས་བཟློག་ནས་བལྟས་པ་ཡིས། །
མར་མེ་གཅིག་ཉིད་གཉིས་སུ་སྣང་བ་ལྟར། །
དེ་ལ་བལྟ་བྱ་ལྟ་བྱེད་གཉིས་མེད་ལ། །
ཀྱེ་མ་བློ་ནི་གཉིས་ཀྱི་དངོས་པོར་སྣང་། །

就像愚人把眼睛扭着去看，一盏灯便看成了两盏；在那里，所看的对象与能看的心本来并非两个，可叹啊，心智却显现为二元的实物。

注："扭着看"（bzlog nas bltas pa），《义灯》解释为以手按住眼角去看，因而复视。"可叹"（kye ma）是悲叹语，后接"心智显现为二元实物"这一判断，并非对人的呼喊。

三、盲者与灯

ཁྱིམ་དུ་མར་མེ་མང་པོ་སྦར་གྱུར་ཀྱང་། །
མིག་མེད་པ་ལ་མུན་པར་གནས་པ་ལྟར། །
ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པས་ཐམས་ཅད་ཁྱབ་བྱས་ཀྱང་། །
ཉེ་ཡང་རྨོངས་པ་དག་ལ་ཤིན་དུ་རིང་། །

屋里虽然点了许多灯，对没有眼睛的人来说，依然处在黑暗之中；同样，俱生虽然遍满一切，近在眼前，对愚人来说却极其遥远。

四、众流归海，一日破暗

ཆུ་བོ་སྣ་ཚོགས་པ་ཡང་རྒྱ་མཚོ་གཅིག་ཉིད་དང་། །
རྫུན་པ་དུ་མ་དག་ཀྱང་བདེན་པ་གཅིག་གིས་འཇོམས། །
ཉི་མ་གཅིག་དང་སྣང་བར་གྱུར་པ་ཡིས། །
མུན་པ་དུ་མ་དག་ཀྱང་འཇོམས་པར་བྱེད། །

种种河流，也都同是一个大海；众多虚妄，也被唯一的真实所摧破。一轮太阳一旦升起放光，众多的黑暗也就被它摧破。

注："虚妄"原文 rdzun pa（德格本或作 brdzun），意为"虚假、谎言"。《义灯》说，这里是指众多世俗谛被唯一的胜义谛所摧破。

五、云取海水，海不增减

ཇི་ལྟར་ཆུ་འཛིན་གྱིས་ནི་རྒྱ་མཚོ་ལས། །
ཆུ་བླངས་ནས་ནི་ས་གཞི་གང་བྱས་ཀྱང་། །
དེ་ནི་མ་ཉམས་ནམ་མཁའ་དག་དང་མཉམ། །
འཕེལ་བ་མེད་ཅིང་འགྲིབ་པ་དག་ཀྱང་མེད། །

就像云从大海中取水，降下来遍满了大地，可大海并没有因此减损，它与虚空一样，既没有增长，也没有减少。

注：第三句的"它"指大海本身（喻）；以海喻俱生，于下一段点明。

六、俱生一性，非有非无

རྒྱལ་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་ཡོངས་གང་བའི། །
ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་གཅིག་གི་རང་བཞིན་ཉིད། །
དེ་ལས་འགྲོ་བ་སྐྱེ་ཞིང་འགག་པ་སྟེ། །
དེ་ལ་དངོས་དང་དངོས་པོ་མེད་པའང་མེད། །

俱生被诸佛的一切圆满功德所充满，它是唯一的本性。众生从它之中出生、又在其中灭去；然而在它里面，既没有"实有"，也没有"非实有"。

七、口中之蜜而不饮

དམ་པའི་བདེ་བ་སྤངས་ནས་གཞན་དུ་འགྲོ། །
རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པའི་བདེ་ལ་རེ་བར་བྱེད། །
རང་གི་ཁར་བཅུག་སྦྲང་རྩི་ཉེ་བ་ནི། །
འཐུང་བར་མི་བྱེད་ཤིན་དུ་རིང་བར་འགྱུར། །

他们舍弃了殊胜之乐，跑到别处去，期望那由因缘所生的快乐。蜂蜜就含在自己口中，近在咫尺，他们却不肯饮下，于是它变得极其遥远。

注：原文是否定句"不饮"，说的是愚人的过失。Dowman 英译改为命令句"趁还来得及，咽下去！"，与原意相反。《义灯》说，口中之蜜即是时时与自己相伴的三身，愚人却去追逐如阳焰之水般由心智造作的法。

八、畜生不以为苦，智者以之为苦

བྱོལ་སོང་དག་གིས་སྡུག་བསྔལ་མི་བྱེད་ལ། །
མཁས་པ་དག་གིས་དེ་ལ་སྡུག་བསྔལ་བྱེད། །
ཅིག་ཤོས་ནམ་མཁའི་བདུད་རྩི་འཐུང་བར་བྱེད། །
གཞན་ནི་ཡུལ་རྣམས་དག་ལའང་རྣམ་པར་ཆགས། །

畜生不把它当作苦，智者却把它看作苦。前一种人（智者）饮的是虚空的甘露；另一种人则对诸境牢牢贪著。

注：byol song 是"畜生"，并非"愚人"。sdug bsngal byed 字面是"作苦"，《义灯》解释为"视为苦"：牲畜驮着重担不觉得苦，正像不了悟者把轮回的苦蕴当作乐；具足传承口诀的智者，则看出种种造作皆是心之苦。

九、粪虫嫌檀香

བཤང་བའི་སྲིན་བུ་དྲི་ལ་ཆགས་པ་ནི། །
ཙནྡན་དག་ལ་དྲི་ངན་དག་ཏུ་སེམས། །
ཇི་ལྟར་མྱ་ངན་འདས་པ་སྤངས་ནས་ནི། །
སྲིད་པའི་འབྱུང་གནས་མཐུག་པོས་ཆགས་པར་བྱེད། །

贪恋粪臭的粪虫，反倒认为旃檀是臭的；同样，人们舍弃了涅槃，却以浓厚的贪著执取诸有的生处（轮回）。

注：原文是"粪中之虫"，并"把檀香想成臭的"，即颠倒认知。

十、牛蹄印水，伪圆满必干

བ་ལང་རྐང་རྗེས་ཆུ་ཡིས་གང་བྱས་ཀྱང་། །
ཇི་ལྟར་དེ་ཡང་སྐམ་པར་འགྱུར་བ་བཞིན། །
ཕུན་ཚོགས་མ་ཡིན་ཕུན་ཚོགས་བརྟན་པའི་སེམས། །
ཡང་ན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྐམ་པར་འགྱུར། །

牛蹄印里虽然积满了水，终究也会干涸；同样，那些并不是真圆满，真正的圆满是坚固不变之心；否则，所谓的圆满也将干涸。

注：此段辨别真伪圆满。Dowman 英译作"圆满心中的瑕疵在圆满中消融"，与原意相反。《义灯》说，坚固之心即是法身，不变、无分别，不被三种缘所染，这才是真圆满；不了悟者把咒语与手印的威力称为圆满，那是暂时的，所以终将干涸，如牛蹄印中的水。

十一、海水经云而甜

ཇི་ལྟར་རྒྱ་མཚོ་བ་ཚ་ཅན་གྱི་ཆུ། །
ཆུ་འཛིན་ཁ་ཡིས་བླངས་པས་དངར་བར་འགྱུར། །
བརྟན་པའི་སེམས་ཀྱིས་གཞན་གྱི་དོན་བྱེད་པ། །
ཡུལ་གྱི་དུག་ཀྱང་བདུད་རྩིར་འགྱུར་བ་ཡིན། །

就像咸涩的海水，被云口吸取之后变成甘甜；同样，以坚固之心利益他人，那么连诸境的毒也会化为甘露。

注：第二句"甘甜"，德格本作 dngar，即 mngar（甜）的异写，《义灯》作 mngar。原文要点在"以坚固之心作利他之事"。"诸境之毒"指六尘境界，不专指贪嗔。

十二、不可言说即非苦，无可修即是乐

བརྗོད་དུ་མེད་ན་སྡུག་བསྔལ་མ་ཡིན་ཏེ། །
བསྒོམ་དུ་མེད་ན་དེ་ཉིད་བདེ་བ་ཡིན། །
ཇི་ལྟར་འབྲུག་གི་སྒྲ་ཡིས་སྡངས་ན་ཡང་། །
ཆར་པ་བབ་པས་ལོ་ཏོག་སྨིན་པར་བྱེད། །

如果是不可言说的，那就不是苦；如果是无可修习的，那本身就是乐。就像雷声虽然令人惊惧，但降下的雨却使庄稼成熟。

注：'brug gi sgra 藏语即"雷声"（字面"龙声"）。《义灯》说，此偈意为不可言说之义，也能借不可言说之声（如真言）出生利益。

十三、初终无住；空悲乃为分别心而说

དང་པོ་ཐ་མ་དེ་བཞིན་གཞན་ན་མེད། །
ཐོག་མ་ཐ་མ་བར་དུ་གནས་པ་མེད། །
ཀུན་དུ་རྟོག་པས་རྨོངས་པའི་ཡིད་ཅན་ལ། །
སྟོང་པ་དང་ནི་སྙིང་རྗེ་བརྗོད་པས་སོ། །

最初与最后也是如此，并不在别处；它不住于开始、终结，也不住于中间。对于那些因遍计分别而心意迷惑的人，［于是］才以"空性"和"悲心"来宣说。

注：后两句较难。依《义灯》，空性有造作之空与非造作之空，悲心有缘众生、缘法、无缘三种；只要还有可知解、可言说的空和悲，就仍非胜义。所以意思是：空与悲是为分别心而施设的言说。Dowman 英译作"把空性与悲心割裂为二"，是另一种读法，原文中并无"割裂"一词。

十四、蜜唯蜂知

ཇི་ལྟར་མེ་ཏོག་ནང་གནས་སྦྲང་རྩི་ནི། །
བུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་འགྱུར་བ་ཡིན། །
སྲིད་དང་མྱ་ངན་འདས་པ་མི་འདོར་རོ། །
རྨོངས་པ་དག་གིས་ཇི་ལྟར་ཡོངས་སུ་ཤེས། །

花中所藏的蜜，只有蜜蜂自己才知道；［了知者］对于诸有与涅槃，都不舍弃。愚人又怎么能完全了知这一点呢？

注："不舍弃"，《义灯》所据本作"不作"（mi byed），意为不把轮回、涅槃立为两边。

十五、镜中之面

ཇི་ལྟར་མེ་ལོང་ངོས་ཀྱི་བཞིན་གྱི་གཟུགས། །
རྨོངས་པ་མི་ཤེས་པ་ཡིས་བལྟས་པ་ལྟར། །
དེ་ལྟར་བདེན་པ་སྤངས་པའི་སེམས་འདི་ནི། །
མི་བདེན་པ་ལ་མང་དུ་བརྟེན་པར་བྱེད། །

就像不明白的愚人去看镜面上的面影，［把它当成另一个真实的人］；同样，这颗舍弃了真实的心，大量地依赖于不真实之物。

十六、花香无形而遍满

མེ་ཏོག་དྲི་ནི་གཟུགས་སུ་མེད་ན་ཡང་། །
མངོན་སུམ་ཀུན་དུ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ལྟར། །
དེ་བཞིན་གཟུགས་སུ་མེད་པའི་རང་བཞིན་གྱིས། །
དཀྱིལ་འཁོར་འཁོར་ལོ་དག་ཀྱང་ཤེས་པར་གྱིས། །

花的香气虽然没有形相，却能现前遍布一切处；同样，你也应当以那无形相的本性，去认识诸坛城之轮。

注：末句是命令语气"应当认识"，意为要从无形的本性去理解坛城。

十七、水被风搅而成石

རླུང་གིས་ཆུ་ལ་ཞུགས་ཤིང་དཀྲུགས་པ་ཡིས། །
འཇམ་པའི་ཆུ་ཡང་རྡོ་ཡི་གཟུགས་ལྟར་འགྲོ། །
རྟོག་པས་དཀྲུགས་པས་རྨོངས་པ་གཟུགས་མེད་པ། །
ཤིན་དུ་སྲ་ཞིང་མཁྲེགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར། །

风进入水中加以搅动，柔软的水也会变得像石头一样；同样，愚人那本无形相的［心］，被分别念搅动之后，就变得极其坚硬而僵固。

注：原文只说"风"，并无"寒风"字样。

十八、宝珠落泥

སེམས་གང་དྲི་མ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ལ། །
སྲིད་དང་མྱང་འདས་འདམ་གྱིས་མ་གོས་སོ། །
འདམ་དུ་བཅུག་ན་མཆོག་གི་རིན་པོ་ཆེ། །
དེ་ཡི་འོད་ཀྱང་གསལ་བ་མ་ཡིན་ནོ། །

心的本性无垢，不被诸有与涅槃的污泥所染。然而，最上的珍宝若被放进泥里，它的光芒也就不显明了。

注：《义灯》说，宝珠被忆念的泥污覆盖，洗净之后，便能见到三身。

十九、愚痴显则苦显

གཏི་མུག་གསལ་བས་ཡེ་ཤེས་མི་གསལ་ཏེ། །
གཏི་མུག་གསལ་བས་སྡུག་བསྔལ་གསལ་བ་ཡིན། །
ཇི་ལྟར་ས་བོན་ལས་ནི་མྱུ་གུ་འབྱུང་། །
མྱུ་གུའི་རྒྱུ་ལས་ཡལ་ག་འབྱུང་བའོ། །

愚痴明显了，智慧就不明显；愚痴明显了，苦也就明显了。就像从种子生出幼芽，又从幼芽这个因生出枝条。

注：gti mug 是三毒之一的"愚痴"，Dowman 英译作"昏沉"，不确。后两句是因果相续之喻，《义灯》以为指阿赖耶的种子成熟为轮回与涅槃。

二十、睁眼入坑

གཅིག་དང་དུ་མ་སེམས་ལ་དཔྱད་པ་ཡིས། །
གསལ་བ་སྤངས་ནས་སྲིད་པ་དག་ཏུ་འགྲོ། །
མཐོང་བཞིན་དུ་ནི་དོང་དུ་འགྲོ་བ་ལ། །
དེ་ལས་སྙིང་རྗེ་བ་ནི་ཅི་ཞིག་ཡོད། །

以"一"与"多"去推究心，便舍弃了光明，流转于诸有之中。明明看见了还走进深坑，还有什么比这更可悲悯的呢？

注："诸有"（srid pa）泛指轮回；"坑"（dong），《义灯》解释为火坑。

二十一、执双运乐为胜义；出门问迦摩缕波

ཁ་སྦྱོར་བདེ་ལ་ཡོངས་སུ་ཆགས་ནས་སུ། །
འདི་ཉིད་དོན་དམ་ཡིན་ཞེས་རྨོངས་པ་སྨྲ། །
གང་ཞིག་ཁྱིམ་ནས་བྱུང་ནས་སྒོ་དྲུང་དུ། །
ཀཱ་མ་རཱུ་པའི་གཏམ་ནི་འདྲི་བར་བྱེད། །

完全贪著于双运之乐，愚人便说"这就是胜义"。这就像一个人从家里走出来，站在门口，打听迦摩缕波（Kāmarūpa）的消息。

注：迦摩缕波是东印度地名（今阿萨姆一带），字面又有"欲（kāma）与色（rūpa）"的双关。《义灯》两义并举：一是把家中自有的财物放下，跑到门外去找，喻舍本逐末；二是贪欲之人在门口打听情事，同时暗指不出欲界、色界。

二十二、风瑜伽者的伪乐

རླུང་གི་རྒྱུ་ལས་སྟོང་པའི་ཁྱིམ་དུ་ནི། །
རྣམ་པ་དུ་མའི་ཚུལ་གྱིས་བཅོས་མ་བས། །
ནམ་མཁའ་ལས་བབ་ཉེས་པ་དང་བཅས་པའི། །
གདུང་བས་བརྒྱལ་བར་གྱུར་པའི་རྣལ་འབྱོར་པ། །

借着风息的运行，在"空性之屋"中，以种种方式造作［安乐］；那从虚空（顶门）降下、夹带过失的［乐］，使瑜伽士因渴求煎熬而昏厥。

注：此段批评执著气脉明点之乐的修法。《义灯》说，风瑜伽者锁住上行气、提起下行气，把身体修成空空荡荡，在这空性之屋中修乐，令白菩提心从顶门降下，生起有漏之乐；这些都是造作出来的有为法，不能解脱。

二十三、婆罗门火供之喻

ཇི་ལྟར་བྲམ་ཟེ་མར་དང་འབྲས་ཀྱིས་ནི། །
འབར་བའི་མེ་ལ་སྦྱིན་སྲེག་བྱེད་པ་ནི། །
ནམ་མཁའི་བཅུད་ཀྱི་རྫས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པ་སྟེ། །
འདི་དེ་ཉིད་དུ་ཞེན་པར་ཤེས་པ་ཉིད། །

就像婆罗门用酥油和米，向熊熊燃烧的火中作火供，以为用"虚空精华"的供物就能生出［解脱］；这只不过是把此［造作］执著为真实的一种认知而已。

注：《义灯》说，婆罗门把自身和供物都观为空如虚空，认为火供能取悦空性之神而得解脱；这种造作的火供和造作的空性，只会使人更执著轮回。真正的火供，是在超越心智的灶中焚烧一切心智造作。

二十四、梵穴点光，舌动小舌

ཁ་ཅིག་ཚངས་པའི་གནས་སུ་འོད་སྤར་ནས། །
ལྕེ་ཡིས་ཀུན་དུ་རུ་ཡིས་ལྕེ་ཆུང་བསྐྱོད། །
འཆིང་བར་བྱེད་པ་ཤིན་དུ་དཀྲུགས་བྱས་ཏེ། །
ང་རྒྱལ་དབང་གིས་རྣལ་འབྱོར་པ་ཞེས་ཟེར། །

有些人在梵穴（顶门）点亮光明，在 kunduru（双运）之中，用舌头拨动小舌（悬雍垂）；把那能束缚之物大加搅动，然后凭着我慢，自称"瑜伽士"。

注：第二句的 kun du ru，是密续隐语 kunduru 的音写，指双运，见《喜金刚续》的隐语表。王后道歌第四段有"在会供轮所庄严的处所，于 kunduru 之时见大乐"之句，可以互证。依此，本句是批评那些在双运修法中执著舌与上颚之乐的人。《义灯》没有认出这个隐语，把它解释为舌头的动作，今不从其字义，但其所述修法仍可参考。《义灯》说：有人观顶上嘿汝嘎父母双运，从脐间点燃拙火、降菩提心入梵穴，生乐便说是胜义；又有人以舌抵上颚，生起一种痒或嚼食般的快感，也说是胜义；这些都是有漏造作之乐，令人缚于三界。

第三句《义灯》所据本作"令死"（'chi bar byed），德格本作"束缚"（'ching bar byed），二读并存。

二十五、以玻璃为翡翠，以黄铜为金

རང་རིག་དེ་ཉིད་རིག་པས་གཞན་ལ་སྟོན། །
གང་གིས་བཅིངས་པ་དེ་ཉིད་གྲོལ་ཞེས་ཟེར། །
ཁ་དོག་དབྱེ་བས་འཆིང་བུ་མརྒད་ཟེར། །
རྨོངས་པས་རིན་ཆེར་བརྟག་པ་མ་ཤེས་པས། །
དེ་ནི་ར་གན་གསེར་གྱི་བློ་ཡིས་ལེན། །

他们把自己的觉受当作"真如"来认知，便拿去教导别人；把那正在束缚自己的东西，说成就是解脱。只凭颜色来分辨，便把玻璃珠叫作翡翠；愚人不懂得鉴别珍宝，于是怀着"这是金子"的心思，拿走了黄铜。

注：第三句'ching bu，《义灯》作 mchhing bu，指玻璃珠一类。Dowman 英译"把锁错认为钥匙""持戒与本觉无关"等句，于藏文无据。《义灯》说：有人把观修明点、拙火、本尊天女等所得的觉受之乐当作胜义，再说成"觉性"，拿去教给别人。

二十六、执觉受，贪梦乐

ཉམས་མྱོང་ཁྱེར་ནས་དོན་དམ་སྒྲུབ་པར་བྱེད། །
རྨི་ལམ་བདེ་ལ་རྗེས་སུ་ཆགས་པར་བྱེད། །
ཕུང་པོ་མི་རྟག་བདེ་བ་རྟག་ཅེས་ཟེར། །

他们抓住觉受，以此去成就胜义；贪著那梦一般的快乐；还说"诸蕴是无常的，而这快乐却是常住的"。

注：《义灯》说，依无常之蕴而生的东西不可能常住，此说自相矛盾。

二十七、诶旺、四印与四刹那

ཨེ་བཾ་ཡི་གེར་རང་གིས་གོ་བར་བྱེད། །
སྐད་ཅིག་དབྱེ་བས་ཕྱག་རྒྱ་བཞི་བཀོད་ཅིང་། །
ཉམས་སུ་མྱོང་བས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཟེར། །
གཟུགས་བརྙན་ཞེས་པ་མེ་ལོང་ལྟ་བ་བཞིན། །

他们自以为是地从"诶旺"（E-VAṂ）二字的字面去理解，借着分析刹那来建立四种手印，又把觉受称作"俱生"；这就好像把所谓的"镜中影像"，当成了看见镜子本身一样。

注："诶"表般若（法生三角），"旺"表方便（金刚），二字合指智悲、乐空双运。"刹那"即密续所说四刹那（种种、异熟、离相、无相），与四喜、四印相应。《义灯》说，四手印自有真实意义，萨惹哈所批评的，是无传承者把业印之乐或气脉之乐当成了俱生。

二十八、鹿逐阳焰

ཇི་ལྟར་མ་རྟོགས་སྨིག་རྒྱུའི་ཆུ་ལ་ནི། །
འཁྲུལ་པའི་དབང་གིས་རི་དྭགས་རྒྱུག་པར་བྱེད། །
རྨོངས་པ་སྐོམ་པ་མི་ངོམས་འཆིང་བར་འགྱུར། །
གང་ཞིག་དོན་དམ་ཟེར་ཞིང་བདེ་བ་ལེན། །

就像鹿不明白真相，被迷乱驱使，奔向阳焰之水；那些口称"胜义"而去攫取快乐的愚人，干渴永远得不到满足，因而被束缚。

注：依《义灯》，以上为破斥邪解，以下转入正面开示。

二十九、二谛与"胜中之胜"

ཀུན་རྫོབ་བདེན་པ་དྲན་པ་མེད་པ་སྟེ། །
སེམས་དང་སེམས་ནི་མེད་པར་གྱུར་པའོ། །
དེ་ཉིད་ཡོངས་སུ་གྱུར་པ་མཆོག་གི་མཆོག །
མཆོག་གི་དམ་པ་གྲོགས་དག་ཤེས་པར་གྱིས། །

世俗谛是无忆念；［胜义谛则是］心与心都已成为无有。这就是彻底的转变，胜中之胜。朋友们，你们应当认识这最殊胜者！

注：dran pa med pa 意为"无忆念、无念"。第二句"心与心"，《义灯》解释为"有忆念之心"与"无忆念之心"，二者皆消融于无生之界，即是胜义。"彻底的转变"（yongs su gyur pa），可理解为转依。

三十、无念三昧；莲不染泥

སེམས་ནི་དྲན་མེད་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་སྦྱོར། །
ཉོན་མོངས་ཡོངས་སུ་དག་པའང་དེ་ཉིད་དོ། །
ཇི་ལྟར་འདམ་སྐྱེས་འདམ་གྱིས་མི་ཚུགས་བཞིན། །
སྲིད་འབྱུང་ཉེས་པས་རྒྱལ་ཆོས་མི་གོས་སོ། །

把心契入无念的三摩地中，烦恼的彻底清净，也就是它本身。就像莲花生于淤泥而不受淤泥沾染，佛陀之法也不会被诸有所生的过失所染污。

注：原文是说"烦恼的彻底清净就是此无念三昧"，并非说贪欲本身即是清净。末句《义灯》所据本作"诸有过失与佛法皆不能染"，即轮回过失与涅槃之法皆不能沾染清净法界，二读并存。

三十一、如幻观；具坚固慧者缚愚痴

དེ་ཡང་ཐམས་ཅད་སྒྱུ་མར་ངེས་པར་བལྟ་བྱ་སྟེ། །
འཇིག་རྟེན་འདས་པ་སྐད་ཅིག་ལེན་དང་བཏང་སྙོམས་བྱེད། །
བརྟན་པའི་བློ་ཅན་དེ་དག་གཏི་མུག་འཆིང་བར་འགྱུར། །
རང་བྱུང་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་རང་བཞིན་གནས་པ་ཡིན། །

并且，应当确定地把一切看作幻化；［如此则］超越世间，于刹那之间领受，并安住于平等舍。那些具有坚固智慧的人，能把愚痴缚住；自生的、不可思议的本性，本自安住。

注：第二句，《义灯》解释为以所证之义，于轮回涅槃一切法不取不舍，住于平等舍。第三句语法上也可读作"被愚痴所缚"，但依上下文及《义灯》"不被烦恼所缚"之释，取"缚住愚痴"之义，存疑。

三十二、显现本来无生；唯一禅定

སྣང་འདི་གསལ་བར་དང་པོ་ཉིད་ནས་མ་སྐྱེས་ཏེ། །
གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་རྣམ་པར་སྤངས། །
དེ་ཉིད་རྒྱུན་དུ་གནས་ཤིང་བསམ་གཏན་གཅིག་པུ་བྱེད། །
ཡིད་ལ་མི་བྱེད་དྲི་མེད་བསམ་གཏན་སེམས་མ་ཡིན། །

这些显现虽然明明朗朗，却从最初起就未曾生起；它不是有形之物，远离一切形色的自性。安住于它的相续之中，便是在修唯一的禅定；这种不作意、无垢的禅定，并不是［寻常的］心。

注：原文是"显现本来无生"。《义灯》说，有可修、有作意的禅定是有垢的，不是胜义之心；无可修、不作意的才是无垢禅定。

三十三、一切皆以"彼"为自性

བློ་དང་སེམས་དང་སེམས་ཀྱི་སྣང་བ་དེ་བདག་ཉིད། །
འཇིག་རྟེན་གང་དག་གཞན་དུ་སྣང་བ་དེ་བདག་ཉིད། །
སྣ་ཚོགས་མ་ལུས་མཐོང་བྱ་མཐོང་བྱེད་དེ་བདག་ཉིད། །
ཆགས་སྡང་གཏི་མུག་བྱང་ཆུབ་སེམས་ཀྱང་དེ་བདག་ཉིད། །

心智、心与心的种种显现，都以"彼"为自性；那些显现为"他者"的世间，也以"彼"为自性；一切种种所见与能见，都以"彼"为自性；贪、嗔、痴乃至菩提心，也都以"彼"为自性。

注：de bdag nyid 意为"以彼为自性、即是彼之体性"，其中 bdag nyid 是"自体、本性"，不是第一人称"我"。Dowman 英译作"我即是智识……我即是贪欲"，把对俱生（大手印）的开示变成了"我"的宣言，与无我义相悖。《义灯》明说：一切皆是大手印之自性，无有差别。

三十四、痴暗燃灯；离执之性不可思

གཏི་མུག་མུན་པར་སྒྲོན་མེ་སྤར། །
ཇི་སྲིད་བློ་ཡི་དབྱེ་བས་ཕྱེ། །
དེ་སྲིད་སེམས་ཀྱི་དྲི་མ་སྤངས། །
མ་ཞེན་རང་བཞིན་གང་ཞིག་བསམ། །
དགག་པ་མེད་ཅིང་སྒྲུབ་པ་མེད། །
འཛིན་པ་མེད་དེ་བསམ་མི་ཁྱབ། །

在愚痴的黑暗中点亮明灯！心智的分别剖析多少［分别］，［识破它们］便同样舍离了多少心垢。无执的本性，谁能思量？它没有可破的，也没有可立的，没有可执取的，是不可思议的。

注：此段起偈句改为每句七音节的短句。第二、三句是"多少……就多少……"的相应句式。依《义灯》，心智的分别再多，只要依上师口诀知道它们只是暂时的幻化、恒常消散于法界，就不被二障所染，故说舍离心垢。

三十五、分别缚愚，但识即脱

བློ་ཡི་དབྱེ་བས་རྨོངས་རྣམས་འཆིང་། །
དབྱེར་མེད་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་རྣམ་དག །
གཅིག་དང་དུ་མས་རྣམ་བརྟགས་གཅིག་ཉིད་མིན། །
ཤེས་པ་ཙམ་གྱིས་འགྲོ་བ་རྣམ་པར་གྲོལ། །

愚人被心智的分别所束缚；无分别的俱生则是全然清净。以"一"与"多"来推究，它并不是"一"；众生仅仅因为认识［它］，便得以解脱。

注：第三句意为以离一多因观察，俱生也不能成立为"一个东西"。"仅仅认识"（shes pa tsam），《义灯》解释为认识到无忆念、无生、超越心智三者即是三身，当下解脱。

三十六、认识光明即是修

གསལ་བ་གང་ཞིག་ཤེས་པ་བསྒོམ་པ་བསྟན། །
མི་གཡོའི་སེམས་ནི་བདག་ཉིད་དེ་རུ་གཟུང་། །

那光明——认识它，便被开示为修习；就在那里，持守不动之心本身。

注：《义灯》所据本作"以认识而开示修习"。它说：胜义本来不可修，若修得清楚，清楚的只是分别念；所谓修，就是如河水相续般恒常安住。"不动之心"指如金刚般的三摩地。

三十七、证喜乐之境，逐境不离

དགའ་བ་རྒྱས་པའི་ཡུལ་ཐོབ་པ། །
མཐོང་བའི་སེམས་ནི་རྣམ་པར་རྒྱས། །
ཡུལ་ལ་བྲོས་ཀྱང་ཐ་དད་མེད། །

证得了喜乐增长之境，能见之心便全然开展；即使奔向外境，也没有分离。

注：《义灯》说，无论色声香味触显现什么，都不离忆念；而忆念的生、住、灭又不离无念，所以说奔向外境也不相分离。

三十八、喜乐之芽，无戏论乐果

དགའ་བ་བདེ་བའི་མྱུ་གུ་དང་། །
མཆོག་གི་འདབ་མ་སྐྱེད་པ་སྟེ། །
ཇི་སྲིད་ཕྱོགས་བཅུར་མི་འཕྲོ་བ། །
སྤྲོས་མེད་བདེ་བའི་འབྲས་བུ་ཉིད། །

它生出喜乐的幼芽，长出殊胜的叶瓣；只要不向十方散逸，那便是无戏论之乐的果实。

注：Dowman 英译"只要守住流失"是瑜伽式的解读（守护明点不漏），原文只说"不向十方散逸"。《义灯》另作一解：喜乐之芽指报身，殊胜叶瓣指化身，二者为利众生而向十方放射；法身则不放射、无所作，正是无戏论之果。两种读法差异较大，此处仅译字面。

三十九、能所皆无，而事已办

གང་གིས་གང་དུ་གང་ལ་དེ་དག་མེད། །
དེ་ཡིས་དེ་རུ་དེ་ལ་དགོས་པ་བྱས། །
རྗེས་སུ་ཆགས་པ་དང་ནི་མ་ཆགས་པའི། །
གཟུགས་ཉིད་དག་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིན་ནོ། །

由谁、在何处、对何者——这些都不存在；然而正是由它、在那里、为那个，所需之事已经成办。贪著也好，不贪著也好，它们的形相本身，就是空性。

注："所需已办"原文为 dgos pa byas。《义灯》说：在胜义中，没有谁因恶业堕为众生，也没有谁因善业成佛；然而那离希惧的法界，正成办着成熟、解脱一切众生的事业。

四十、国王之难与萨惹哈之答

སྲིད་པའི་འདམ་ཞེན་ཕག་ལྟ་བུ། །
དྲི་མེད་སེམས་གྱུར་སྐྱོན་ཅི་ཡོད། །
གང་ཡང་དག་གིས་མ་གོས་པ། །
དེ་ཡང་དེ་ཡིས་ཅི་ཕྱིར་འཆིང་། །

［国王说：］"你贪著诸有的泥沼，就像一头猪。"［萨惹哈答：］"已经成为无垢之心，还有什么过失？那不被任何东西沾染的，又怎么会被它们所束缚呢？"

注：依《义灯》，第一句是国王的指责：你原是婆罗门，后来出家，现在又说无净无垢，你贪著三有，与猪没有分别。后三句是萨惹哈的回答：证悟法性者不被烦恼障与所知障二垢所染，也就没有净与不净的执著。Dowman 英译作"我们如猪一般在泥沼中打滚"，失去了这一问答结构。

跋

རྣལ་འབྱོར་གྱི་དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོ་དཔལ་ས་ར་ཧའི་ཞལ་སྔ་ནས་མཛད་པ།
དོ་ཧ་མཛོད་ཅེས་བྱ་བ་སྤྱོད་པའི་གླུ་རྫོགས་སོ།།

大瑜伽自在者吉祥萨惹哈尊者所造《道歌宝藏行歌》圆满。

注：德格本跋文中未署译师。